ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਦਲੇਰ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਮਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ

Monday, April 7, 2014

ਹਿੰਦੀ ਕਿਤੇ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਚਮੜੀਆ

ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'Embedded Journalism , Punjab'  ਲੋਕ ਅਰਪਣ


ਸਿੱਧੂ ਦਮਦਮੀ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ
ਲੋਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ (People Initative's ) ਵੱਲੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਉਘੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ Embedded Journalism , Punjab (ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਮ-ਬਿਸਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ) ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੱਕ ਪੁਜਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ । Embedded Journalism , Punjab ,ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ 80ਵਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਨਸ਼ਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਰੋਲ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪਾਸੜ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉਤੇ ਭੈ-ਮੁਕਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ।

ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ, ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 2002 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਨਾਟੋ ਫੋਜਾਂ ਨੇ ਐਟਮੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਫਰ-ਰਿਪੋਟਾਂ ਨੁੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਰਾਕ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ 600 ਪੱਤਰਕਾਰ ਫੌਜ ਦੀ ਛਤਰੀ ਥੱਲੇ ਬੜੀ “ਦਲੇਰਾਨਾ” ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਏ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ “ਯੁਧ-ਨਾਟ” ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਹੀ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤੀਆਂ । ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੁੰ Embedded Journalism ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ‘ਚ ਢੁਕਵੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ “ਹਮ-ਬਿਸਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ” ਅਤੇ “ਦਰਬਾਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ” ਵਰਗੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ ਹੈ।

ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਰਾਕ ਯੁਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸੰਸਾਰ ‘ਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ । ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਖਿਤੇ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਉਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸੂਬਿਆਂ ਸਣੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਾਲੀ ਇਕਪਾਸੜ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚਾਲੂ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਣੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਇਕਪਾਸੜ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਨਿਭਾਏ ਅਨੈਤਿਕ ਰੋਲ ੳਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।


ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਨਿਲ ਚਮੜੀਆ
ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਸਿੱਧੂ ਦਮਦਮੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਚਾਰ ਮਹਿਕਮੇ ਥੱਲੇ ਚਲਦੇ ਰੇਡੀਉ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਚ “ਕਰਨ” ਨਾਲੋਂ “ਨਾ-ਕਰਨ” ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੂਜ਼ਬ ਅਜਿਹੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ “ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ” ਹੀ ਇਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਸਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਦਮਦਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਈਵੇਟ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਬੜੇ ਆਸਵੰਦ ਸਨ ਕਿ ਪ੍ਰਈਵੇਟ ਚੈਨਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਬਣਨਗੇ , ਪਰ ਹੋਇਆ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਮਸਲੇ ਤੇ ਬੱਝਵੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਹੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ 1982 ਤੋਂ 1996 ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦੌਰ ਐਮਰਜੰਸੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ । ਉਘੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਇਮਜ਼ ਦਾ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪੂਰਬੀ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਦੀ ਜੰਗ ਮੌਕੇ ਉਸ ਨੁੰ ਪੁਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੈਸ ਨੁੰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਹਦਾਇਤਾਂ ਹਨ ? ਤਾਂ ਜੁਆਬ ‘ਚ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਇਛਤ, ਸਵੈ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਿਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੁੰ ਇਹ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲ ਨੇ ਤੇ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ । ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ “ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ” ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਉਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਘੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੁੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੀਬੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਚਾਹ ਜਾਂ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਉਘੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਪਾਦਕ ਬੀਬੀ ਇੰਦਰਾ ਨਾਲ ਟੁਕੜ ਸਾਝਾਂ ਵੀ ਕਰ ਆਏ ਸਨ ।
ਕਿਤਾਬ Embedded Journalism , Punjab ਲੋਕ ਅਰਪਣ

ਨਿਜੀ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ‘ਚ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਨੁੰ ਤੋੜ ਮੜੋੜ ਕੇ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਛਾਪ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆਂ ਕਿ ਏਸੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ‘ਚ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੁੰ ਮੀਡੀਏ ਨੇ ਏਸੀਆ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।

ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀ ਕਿਵੇਂ ਦਿਮਾਗਾਂ ‘ਚ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ‘ਚ ਸਿੱਖ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੁੰ ਕੇਰਲਾ ‘ਚ ਹੂਟਿੰਗ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ । ਕਈ ਭੇਦ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਤੇ ਰੋਕਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ।

ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੇ ਮਸਲੇ ‘ਚ ਸਪੱਸਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਨ ਇਛਤ ਰਿਪਰਟਿੰਗ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਇਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਘਾਤਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਮਾਨਦਾਰ , ਦਲੇਰ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਮਨੁਖਤਾਵਾਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਖਾੜਕੂ ਸੰਗਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਖਾੜਕੂ ਮੁਡਿਆਂ ਨੁੰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੁੰ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਖਬਰ ਲਵਾਉਂਣੀ ਪੈਦੀ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ । ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰੌਲਾ ਪੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ । ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦਾ ਸੀ ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ‘ਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਜੋ ਮਹਿਕਮਾਂ ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੁੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ militant ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰਜਮਾਂ “ਖਾੜਕੂ” ਹੈ । ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਜਬਰੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤਿਵਾਦੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

ਹਮਬਿਸਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦਿੰਦਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆਂ ਕਿ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਜਰਨਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖਬਰ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਲਪਨਾਂ ਨੁੰ ਵੀ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿਤਾ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੁੰ ਗਿਰਝਾਂ ਵੀ ਖਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ‘ਚ ਸਿੱਖ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਭੁਗਤਾਏ ਗਏ ।

ਨਿਜੀ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਚੰਚਲ ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਿਆ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲੇ ‘ਚ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਡੀਐਸਪੀ ਨੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਸਬੰਧ ‘ਚ ਕਹਾਣੀ ਘੜੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਬੂਬਾਂ ਦੀ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਕਹਾਣੀ ਸਰਾਸਰ ਝੂਠੀ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੁੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਘੜੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਭ ਸੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਲਟ ਸਵਾਲ ਪੁਛਣ ਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੜ੍ਹਕ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ‘ਚ ਸੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੁੰ ਖਾੜਕੂ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਮਦਰਦ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਰ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੁੰ ਫਿਰਕਾ ਪ੍ਰਸਤ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਕਾਮਰੇਡ ਨਹੀਂ ਸੀ ।

ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੁੰ ਪਲਾਟ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ‘ਚ ਰਹੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰੇ ਤਮਾਮ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ 84 ਵਾਪਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡੀਸੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਸਹਿਮਤੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੁੰ ਗਲਤ ਅਖਬਾਰੀ ਰਿਪੋਟਾਂ ਨੇ ਸਿਰੇ ਨਹਿੰ ਚੜਨ ਦਿਤਾ ।

ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਿਰਪੱਖ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ । ਹਰ ਬੰਦਾ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਯੂਦ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੱਖਰਤਾਈਆਂ (diversity ) ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਸੇ ਮਨੁਖਤਾ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਬਾਵਯੂਦ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੋਲ ਅੱਜ ਵੀ ਇਕ ਸਪੇਸ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ‘ਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ ।

ਗੱਲਬਾਤ ਨੁੰ ਸਮੇਟਦਿਆਂ , ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉਘੇ ਮੀਡੀਆਂ ਕਾਰਕੁਨ ਅਨਿਲ ਚਮੜੀਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਇਕ ਸਟੱਡੀ ‘ਚ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਐਮਰਜੰਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਆਮ ਹਲਾਤ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ਦੇ ਬਾਵਯੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਨੀ ਕੁ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਟੀਵੀ ਸਟੂਡੀਊ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਨੇ ਐਮਰਜੰਸੀ ਵੇਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹੀ ਕਸਮੀਰ ‘ਚ ਵੀ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ । ਮੀਡੀਆ ਨੁੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ । ਭਾਰਤੀ ਫੋਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਬਲਾਤਕਰਾਂ ਨੁੰ ਮੀਡੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਮੀਡੀਏ ਲਈ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਜਿਥੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦਾ ਡਿਗ ਰਹੀ ਪਾਠਕ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਜਮੀਨ ਤੇ ਮਨਾਪਲੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨੁੰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਗੈਰ-ਹਿੰਦੀ ਭਸ਼ਾਈ ਸੂਬਿਆਂ 'ਚ ਹਿੰਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ,ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਬੀ ਜੇ ਪੀ ਵੀ ਵਧੀ ਫੁੱਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹਿੰਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੁੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ‘ਚ ਸੈਕੜੇ ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਵੜ੍ਹ ਗਏ ਨੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਨਹੀਂ । ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਤ੍ਰਸਦੀ ਬਾਰੇ ਮੀਡੀਆ ‘ਚ ਕੋਈ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁਖਤਾ ਖਿਲਾਫ ਹੋ ਰਹੇ ਜੁਲਮਾਂ ਖਿਲਾਫ ਕਲਮਾਂ ਚੁਕਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ।

ਟੀਮ 'ਲੋਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ' ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਕੀਰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਉਪਰਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਹੋਰਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ,ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ,ਦਲਜੀਤ ਅਮੀ,ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰਾ,ਪ੍ਰੀਤਮ ਰੁਪਾਲ,ਸ਼ਿਵਇੰਦਰ ਸਿੰਘ,ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਸਿੰਘ ,ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਗੰਗਵੀਰ ਸਿੰਘ,ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ,ਚਰਨਜੀਤ ਤੇਜਾ ਤੇ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ: ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਖ਼ਸ਼

ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਹੁਦੇ-ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਅੰਤਰਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ/ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਮੌਲਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਖਾਸਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਦਿਆਂ ਗਲੋਬ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਕੁ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ “ਅਨੁਦਾਵ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹਾਲੇ ਚੱਲ ਰਿਹੈ... ਬਸ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਆ... ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਛਪਵਾ ਲੈ...ਅਗਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖਾਗਾਂ।” ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕਾਬਲ ਤਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖਣਗੇ। ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਣ ਆਉਂਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਟਿਆਲੇ ਹੀ:

ਗੁਰਭਗਤ ਮਿਲਿਆ 
ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ 
ਮਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੀਦੀ ਹੈ 
  
ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਸਤੰਬਰ 1938 ਨੂੰ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਤੇ ਸੁਖਿੰਦਰ ਤਿੰਨ ਭਰਾ। ਸੁਖਿੰਦਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਡਾ. ਨੂਰ ਵੀ ਪਿੱਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਡਾ. ਨੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ (ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਜਾਗਿਆ) ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ “...ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਦੋਂ ਮੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੇਰਨੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਪਾਣੀ ’ਚ ਪਾ ਕੇ ਪਿਲਾਈਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਲਾਇਕ ਬਣੇ।” ਤੇ ਸਚਮੁੱਚ ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਇਕ ਪੋਤਾ ਬਣਿਆ। 

ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਭੂਤਵਾੜੇ ਦਾ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵੱਡੇ ‘ਭੂਤ’ ਸਨ। ਡਾ. ਨੂਰ ਭੂਤਵਾੜੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ ਜਦੋਂ 1965 ਵਿਚ ਮੈਂ ਐਮ.ਏ. ਅੰਗਰੇਜੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਟਿਆਲੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਉਥੇ ਭੂਤਵਾੜਾ ਸਥਾਪਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ, ਹਰਦਿਲਜੀਤ ਲਾਲੀ, ਨਵਤੋਜ ਭਾਰਤੀ, ਕੁਲਵੰਤ ਗਰੇਵਾਲ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਣੇ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਭੂਤਵਾੜਾ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ, ਲੋਅਰ ਮਾਲ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਠੀ, ‘ਅਰਵਿੰਦ’ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ, ਇਕ ਰਸੋਈ, ਬਰਾਂਡੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲੀ ਕੋਠੀ। ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਦੋਂ ਸੌਂਦੇ, ਕਦੋਂ ਜਾਗਦੇ ਸਨ, ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਉਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਗਾਇਕੀ ਸੁਣਦੀ। ਆਏ ਗਏ ਦਾ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਦੇ ਧਮਾਲ ਪੈਂਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ, ਸਾਇਰੀ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਂਢੀਆਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਭੂਤਵਾੜਾ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭੂਤਵਾੜੇ ‘ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਨਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭੂਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਵਤੇਜ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਹਰਿੰਦਰ ਮਹਿਬੂਬ ਭਾਸਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਭੂਤਵਾੜੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਰਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿੰਮੇ ਸੀ। ਹੋਰ ਜਿੰਨਾ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਂਝੇ ਲੰਗਰ ‘ਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਗੱਲ ਖਰਚ ਜਾਂ ਅਖਰਚ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭੂਤਵਾੜੇ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 

ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅੰਤਰਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਪੀ-ਐਚ.ਡੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆੱਫ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਡੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਊਯੌਰਕ ਮਿਊਨਿਕ ਪੈਰਿਸ ਲੈਸਟਰ ਟੋਕੀਓ ਅਲਬਰਟਾ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੋਈਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਪੋਇਟਰੀ ਆਫ਼ ਮੈਟਾਕਾਂਸ਼ਿਸਨੈੱਸ (1982), ਵੈਸਟਰਨ ਪੋਇਟਿਕਸ ਐਂਡ ਈਸਟਰਨ ਥਾਟ (1983), ਲਿਟਰੇਚਰ ਐਂਡ ਫੋਕਲੋਰ ਆਫ਼ਟਰ ਪੋਸਟ-ਸਟਰਕਚਰਲਿਜ਼ਮ (1991), ਡਿਫਰੈਂਸ਼ਲ ਮਲਟੀਲੌਂਗ (ਸੰਪਾ. 1992), ਟ੍ਰਾਂਸਕਲਚਰ ਪੋਇਟਿਕਸ (1998), ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਐਂਡ ਪੋਸਟ ਮਾਡਰਨ ਥਾਟ (1999), ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ (2004), ਦਿ ਸਿੱਖ ਮੈਮਰੀ (2009), ਵਿਸਮਾਦ (ਅਨੁ. 2013) ਆਦਿ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਕੌਮੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵੱਲ’ (1993) ‘ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ: ਦੇਹ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ (1995), ‘ਉਤਰਆਧੁਨਿਕਵਾਦ’ (2000), ‘ਵਿਸ਼ਵ ਚਿਤਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ’ (2003) ਅਤੇ ‘ਵਿਸਮਾਦੀ ਪੂੰਜੀ’ (2010) ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੰਤਰਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ। 

ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਮਰ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਦਹਾਕਾ ਸੀ। ਹਫਤਾ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰੇ ਦੌਰਾ ਪੈ ਕੇ ਡਿਗੇ ਪਏ ਮਿਲੇ। ਕਈ ਦਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਰਹੇ। 3 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਈ ਅਧੂਰੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ...ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ..... 

ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੱਟੂ 
ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, 
ਪਟਿਆਲਾ। 
9463124131

Sunday, March 23, 2014

'ਲੋਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ' “EMBEDDED JOURNALISM” ਕਿਤਾਬ 'ਤੇ ਕਰਵਾਏਗੀ ਚਰਚਾ




'ਲੋਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ' ਤਨਜ਼ੀਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ (ਐਤਵਾਰ) ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਤੇ ਅਨਿਲ ਚਮੜੀਆ ਵਲੋਂ ਸੰਪਾਦਤ ਕਿਤਾਬ 'ਐਮਬੇਡਡ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ,ਪੰਜਾਬ' (ਜੁੜਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ,ਪੰਜਾਬ) ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਵਾਏਗੀ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਪਲਾਟ ਨੰਬਰ 1, ਸੈਕਟਰ 28ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ  ਦੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹਾਲ 'ਚ 11 ਤੋਂ 2 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗੀ। ਚਰਚਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ(ਲੇਖਕ 'ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸਟਰਗਲ: ਏ ਨਾਨ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪੱਤਰਕਾਰ,ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ) ਤੇ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ(ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ,ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ) ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ' ਜਨ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ' ਵਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ। 

ਕਿਤਾਬ 'ਚ ਇਕ ਲੇਖ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੱਧੂ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ 'ਚ ਪ੍ਰੋ.ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ(ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ), ਰਾਮ ਨਰਾਇਣ ਕੁਮਾਰ (ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ) ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ(ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ),ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੀਪ(ਤਤਕਾਲੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ,ਦਿਨਮਾਨ),ਪ੍ਰੈਸ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 1990-91 'ਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੀ ਜੀ ਵਰਗੀਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਹਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੈਸ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕ ਟੀਮ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸੀ।ਜਿਸ ਦੀ ਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਰੀਏ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਾਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 'ਐਮਬੇਡਡ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ' (ਜੁੜਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ) ਦਾ ਕਨਸੈਪਟ 2004 'ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਲੋਂ ਇਰਾਕ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਨਾਲ 600 ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਲੈ ਕੇ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਰਿਪੋਰਟਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ। ਉਸ ਮੌਕੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ 'ਜੁੜਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ' ਦੀ ਕਾਫੀ ਅਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ। 

ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜਸਪਾਲ ਸਿੱਧੂ ਤੇ ਅਨਿਲ ਚਮੜੀਆ ਨੇ 'ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ' 'ਚ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੜ ਰਵੱਈਏ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਸਲ ਮੰਗਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਅ ਕੇ ਸਟੇਟ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਜ਼ਰੀਏ 'ਪਾਪੂਲਰ ਸਪੋਰਟ' ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ,ਇਹਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ 'ਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ' ਦੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਕਤਰਫਾ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 

'ਲੋਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ' ਵਲੋਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੱਦਾ ਹੈ।ਹਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਪੱਖ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਹਿਮਤੀਆਂ ਦੀ ਦੌਰ 'ਚ ਅਸਹਿਮਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। 

ਟੀਮ 'ਲੋਕ ਪਹਿਲਕਦਮੀ' 

ਨੈਨਇੰਦਰ ਸਿੰਘ (98761-10958) ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ(99886-38850) ਗੰਗਵੀਰ ਰਠੌੜ-(99889-54521) ਕਪਿਲ ਦੇਵ (98725-96106) ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ (98882-650070) ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ (94641-41678)

Monday, March 10, 2014

ਸਾਨੂੰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ--ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ

"We Need Ambedkar--Now, Urgently..."-ARUNDHATI ROY
ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਸਾਲੇ 'ਆਊਟ ਲੁੱਕ' 'ਚ ਇਹ ਇੰਟਰਵਿਊ ਬਾਬਾ ਸਾਹਬ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ 'ਜਾਤ ਦਾ ਖਾਤਮਾ' ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੇਖ 'The Doctor and the saint' (ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਪੀ ਹੈ'। ਅਰੁੰਧਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦਲਿਤ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਰਹੀ ਹੈ,ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਲਹਾਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਚ ਮੈਂ ਜਦੋਂ 'ਲਾਲ ਸਿਆਸਤ 'ਤੇ ਨੀਲਾ ਦਾਗ'  (ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ) ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ,ਕਈ ਖੱਬਿਆਂ ਤੇ ਸੱਜਿਆਂ ਨੂੰ "ਸਿਆਸੀ ਪਿੱਸੂ" ਪੈ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਇਹ 'ਬਿੱਲੀ ਅੱਗੇ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ' ਬੈਠੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹਨ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਮੰਨੀਂ ਬੈਠੇ ਨੇ ਕਿ ਬਿੱਲੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ(ਦਲਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਮਸਲਿਆਂ 'ਚ ਵੀ)।'ਕਬੂਤਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ' ਨੂੰ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਲੇਖ ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਜ਼ਰੀਏ "ਸਿਆਸੀ ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ" ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਲਿਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸਬੰਧੀ/ਦੋਸਤ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰਾਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਟੇਟ ਵਾਂਗ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਹਲੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਤਰਜ਼ਮਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਲਈ ਦੋਸਤਾਂ,ਮਿੱਤਰਾਂ,ਵਿਰੋਧੀਆਂ,ਪੱਖੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ-ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ

How many of our high-profile writers deal with it? Very few. Those who write about justice and identity, about the ill effects of neo-liberalism—how many address the issue of caste? Even some of our most militant people’s movements elide caste. Is there a version of Communism that I endorse? I don’t know, I am not a Communist. But we do need a robust, structural critique of capitalism.---ARUNDHATI ROY

) In 1936, Dr B.R. Ambedkar was asked to deliver the annual lecture by the Hindu reformist group, the Jat-Pat-Todak Mandal (Forum for Break-up of Caste) in Lahore. When the hosts received the text of the speech, they found the contents “unbearable” and withdrew the invitation. Ambedkar then printed 1,500 copies of his speech at his own expense and it was soon translated into several languages. Annihilation of Caste would go on to have a cult readership among the Dalit community, but remains largely unread by the privileged castes for whom it was written. Ambedkar’s landmark speech has now been carefully annotated and reprinted. What will certainly draw contemporary public attention to it is the essay written as an introduction by the Booker prize-winning author Arundhati Roy, titled The Doctor and the Saint. Almost half of the 400-page book is Roy’s essay, the other half Annihilation of Caste. Roy writes about caste in contemporary India before getting into the Gandhi-Ambedkar stand-off. Taking off from what Ambedkar described as “the infection of imitation”, the domino effect of each caste dominating the ones lower down in the hierarchy, Roy says, “The ‘infection of imitation’, like the half-life of a radioactive atom, decays exponentially as it moves down the caste ladder, but never quite disappears. It has created what Ambedkar describes as the system of ‘graded inequality’ in which even the ‘low is privileged as compared with lower. Each class being privileged, every class is interested in maintaining the system’”. However, the thrust of Roy’s powerful but disturbing essay deals with her exploration of the Gandhi-Ambedkar debate, and the man deified as the father of the nation does not come off well in this book. She writes: “Ambedkar was Gandhi’s most formidable adversary. He challenged him not just politically or intellectually, but also morally. To have excised Ambedkar from Gandhi’s story, which is the story we all grew up on, is a travesty. Equally, to ignore Gandhi while writing about Ambedkar is to do Ambedkar a disservice, because Gandhi loomed over Ambedkar’s world in myriad and un-wonderful ways.”--Outlook

The Doctor and the Saint, your introduction to this new, annotated edition of Dr Ambedkar’s Annihilation of Caste, is also a deeply disturbing critique of Gandhi, especially to those of us for whom Gandhi is a loved and revered figure. 

Yes, I know. It wasn’t easy to write it either. But in these times, when all of us are groping in the dark, despairing, and unable to understand why things are the way they are, I think revisiting this debate between Gandhi and Ambedkar, however disturbing it may be for some people, however much it disrupts old and settled patterns of thought, will actually, in the end, help illuminate our path. I think Annihilation of Caste is absolutely essential reading. Caste is at the heart of the rot in our society. Quite apart from what it has done to the subordinated castes, it has corroded the moral core of the privileged castes. We need Ambedkar—now, urgently.
) Why should Gandhi figure so prominently in a book about Ambedkar? How did that come about?

Ambedkar was Gandhi’s most trenchant critic, not just politically and intellectually, but also morally. And that has just been written out of the mainstream narrative. It’s a travesty. I could not write an introduction to the book without addressing his debate with Gandhi, something which continues to have an immense bearing on us even today. Caste is at the heart of the rot in our society. Quite apart from what it has done to the subordinated castes, it has corroded the moral core of the privileged castes. We need to take Ambedkar seriously. Annihilation of Caste is the text of a speech that Ambedkar never delivered. When the Jat-Pat-Todak Mandal, an offshoot of the Arya Samaj, saw the text and realised Ambedkar was going to launch a direct attack on Hinduism and its sacred texts, it withdrew its invitation. Ambedkar publi shed the text as a pamphlet. Gandhi published a response to it in his magazine Harijan. But this exchange was only one part of a long and bitter conflict between the two of them...when I say that Ambedkar has been written out of the narrative, I’m not suggesting that he has been igno red; on the contrary, he is given a lot of attention—he’s either valorised as the ‘Father of the Constitution’ or ghettoised and then praised as a “leader of the untouchables”. But the anger and the passion that drove him is more or less airbrushed out of the story. I think that if we are to find a way out of the morass that we find ourselves in at present, we must take Ambedkar seriously. Dalits have known that for years. It’s time the rest of the country caught up with them.

Have you always held these views about Gandhi, or did you discover new aspects to him as you explored him vis-a-vis Ambedkar? 

I am not naturally drawn to piety, particularly when it becomes a political manifesto. I mean, for heaven’s sake, Gandhi called eating a “filthy act” and sex a “poison worse than snake-bite”. Of course, he was prescient in his understanding of the toll that the Western idea of modernity and “development” was going to take on the earth and its inhabitants. On the other hand, his Doctrine of Trusteeship, in which he says that the rich should be left in possession of their wealth and be trusted to use it for the welfare of the poor—what we call Corporate Social Responsibility today—cannot possibly be taken seriously. His attitude to women has always made me uncomfortable. But on the subject of caste and Gandhi’s attitude towards it, I was woolly and unclear. Reading Annihilation of Caste prompted me to read Ambedkar’s What Congress and Gandhi Have Done to the Untouchables. I was very disturbed by that. I then began to read Gandhi—his letters, his articles in the papers—tracing his views on caste right from 1909 when he wrote his most famous tract, Hind Swaraj. In the months it took me to research and write The Doctor and the Saint I couldn’t believe some of the things I was reading. Look—Gandhi was a complex figure. We should have the courage to see him for what he really was, a brilliant politician, a fascinating, flawed human being—and those flaws were not to do with just his personal life or his role as a husband and father. If we want to celebrate him, we must have the courage to celebrate him for what he was. Not some ima gined, constructed idea we have of him.
You could be accused of selectively picking out quotes from his writing to suit your own imagined, constructed idea of Gandhi....

When a man leaves behind 98 volumes of his Collected Works, what option does anybody have other than to be selective? Of course I have been selective, as selective as everybody else has been. And of course, those choices say a lot about the politics of the person who has done the selecting. My brief was to write an introduction to Anni hilation of Caste. Reading Ambed kar made me realise how large Gandhi loomed in Ambedkar’s universe. When I read Gandhi’s pronoun cements supporting the caste system, I wondered how his doctrine of non-violence and satyagraha could rest so comfortably on the foundation of a system which can be held in place only by the permanent threat of violence, and the frequ ent application of unimaginable violence. I grew curious about how Gandhi even came to be called a Mahatma.

I found that the first time he was publicly called Mahatma was in 1915, soon after he returned to India after spending 20 years in South Africa. What had he done in South Africa to earn him that honour?

Ambedkar challenged Gandhi not just politically and intellectually, but also morally. To excise him out of the mainstream narrative is a travesty. That took me back to 1893, the year he first arrived in South Africa as a 24-year-old lawyer. I followed Gandhi’s writings about caste over a period of more than 50 years. So that answers questions like—“Did Gandhi change? And if so, how? Did he start off badly and grow into a Mahatma?” I wasn’t really researching Gandhi’s views on diet or natural cures, I was following the caste trail, and in the process I stumbled on the race trail, and eventually, through all the turbulence and mayhem, I found coherence. It all made sense. It was consistent, and consistently disturbing. The fact is that whatever else he said and did, and however beautiful some of it was, he did say and write and do some very disturbing things. Those must be explained and accounted for. This applies to all of us, to everybody, sinner and saint alike. Let’s for the sake of argument imagine that someone driven by extreme prejudice ransacks the writings of Rabindranath Tagore. I am not a Tagore scholar, but I very much doubt that he or she would find letters, articles, speeches and interviews that are as worrying as some of the writings in the Collected Works of Mahatma Gandhi.

You say that Gandhi harboured attitudes that can only be described as racist towards the Blacks during his years in South Africa, you seem to see his positions as flawed and hypocritical. Would you agree with that?

I have not used those adjectives. I think you have inferred them from Gandhi’s speeches and writings reproduced in my introduction, which is perfectly understandable. Actually I don’t think Gandhi was a hypocrite. On the contrary, he was astonishingly frank. And I am impressed that all his writings, some of them—in my view at least—seriously incriminating, have been retained in the Collected Works. That really is a courageous thing. I have written at length about Gandhi’s years in South Africa. I’ll just say a couple of things here about that period. First, the famous story about Gandhi’s political awakening to racism and imperialism because he was thrown out of a ‘whites only’ compartment in Pietermaritzberg is only half the story. The other half is that Gandhi was not opposed to racial segregation. Many of his campaigns in South Africa were for separate treatment of Indians. He only objected to Indians being treated on a par with ‘raw kaffirs’, which is what he called Black Africans. One of his first political victories was a ‘solution’ to the Durban post office ‘problem’. He successfully campaigned to have a third entrance opened so that Indians would not have to use the same door as the ‘kaffirs’. He worked with the British army in the Anglo-Boer war and during the crushing of the Bambatha rebellion. In his speeches he said he was looking forward to “an Imperial brotherhood”. And so it goes, the story. In 1913, after signing a settlement with the South African military leader Jan Smuts, Gandhi left South Africa. On his way back to India he stopped in London where he was awarded the Kaiser-e-Hind for public service to the British Empire. How did that add up to fighting racism and imperialism?

But ultimately he did fight imperialism, did he not? He led our country to freedom....

What was ‘freedom’ for some was, for others, nothing more than a transfer of power. Once again, I’d say the Gandhi-Ambedkar debate deepens and complicates our understanding of words like “imperialism” and “freedom”. In 1931, when Ambedkar met Gandhi for the first time, Gandhi questioned him about his sharp criticism of the Congress, which at the time amounted to criticising the struggle for the homeland. Ambedkar’s famous, and heart-breaking, reply was: “Gandhiji, I have no homeland. No untouchable worth the name would be proud of this land.” Even after he returned from South Africa, Gandhi still saw himself as a ‘responsible’ subject of Empire. But in a few years, by the time of the first national non-cooperation movement, Gandhi had turned against the British. Millions of people rallied to his call, and though it would be incorrect to say that he alone led India to freedom from British rule, of course he played a stellar part. Yet in the struggle, though Gandhi spoke about equality and sometimes even sounded like a socialist, he never challenged traditional caste hierarchies or big zamindars. The rise of Dalit parties has been dazzling. The real worry is that even as Dalits become more influential in parliamentary politics, democracy itself is being undermined in serious, structural ways. Industrialists like the Birlas, the Tatas and the house of Bajaj bankrolled Gandhi’s political activity and he took care never to cross swords with them. Many of them had made a lot of money during the First World War, and had now come up against a glass ceiling. They were irked and limited by British rule and by their own brushes with racism. So they threw their weight behind the national movement. Around the time Gandhi returned from South Africa, mill workers who had not benefited from the managements’ windfall profits had become restive and there were a series of lightning strikes in the Ahmedabad mills. The mill-owners asked Gandhi to mediate. I have written about Gandhi’s interventions over the years in labour disputes, his handling of labour unions and his advice to workers about strikes—much of it is very puzzling. In other areas too, the famous Gandhian ‘pragmatism’ took some very strange turns. For example, in 1924, when villagers were protesting against the Mulshi Dam being built by the Tatas some distance away from Pune, to generate electricity for the Bombay mills, Gandhi wrote them a letter advising them to give up their protest. His logic is so very similar to the Supreme Court judgement of 2000 that allowed the construction of the World Bank-funded Sardar Sarovar Dam to proceed...so Ambedkar was spot-on when he said, “The question whether the Congress is fighting for freedom has very little importance as compared to the question for whose freedom is the Congress fighting?”

In the past you have written powerful political essays based on reporting from the field or on contemporary events as they unfold. But in this work, you seem to have done some very serious historical research and drawn very different conclusions from many known historians who have worked on the national movement, Gandhi and Ambedkar. You are obviously going to be challenged. Do tell us about the journey that writing The Doctor and the Saint involved.

You say I’ll be challenged? Oh, and here I was imagining that it was me that was doing the challenging! Several years ago, S. Anand, the publisher of Navayana, gave me a spiral-bound copy of Anni hilation of Caste and asked me if I would write an introduction to it. I read it and found it electrifying. But I was intimidated by the prospect of writing an introduction to it—a real introduction, not just some quotes patched together with praise and banalities. I didn’t feel that I was equipped to do that. I knew it would mean swimming through some pretty treacherous waters. Anand said he would wait, and he did. On the issue of Muslims, there were serious differences between Gandhi and the Hindu Right. But on the issues of caste, religious conversion and cow protection, Gandhi was in stride with the Hindu Right. Meanwhile, he began work on the annotations which place Annihilation of Caste in a context and make it an extraordinarily rich resource for scholars interested in the subject. I was writing fiction and had promised myself that I wasn’t going to write anything that involved footnotes anymore. But of course, when I started writing the introduction, given the way my argument developed, I had to reference almost every sentence. After a while I began to enjoy myself. The notes are not just references, they’re almost a parallel narrative, in and of themselves. I hope at least some people take the trouble to read them.... But coming back to your question of The Doctor and the Saint being a challenge—many historians have criticised Gandhi before, for other reasons, so I don’t think I am alone on this one at all. Many Dalits and Dalit scholars have, over the decades, been very sharply critical of Gandhi and Gandhism. Having said that, if this book begins another debate, a real debate, it can only be a good thing. I think it’s high time that there was one. I’m sure there are plenty of people who would be happy to weigh in on it.

Given what happened to Wendy Doniger’s book, are you worried?

Not about this book in particular, no. It’s Ambedkar’s book. But it’s true that we are becoming less and less free to write and say what we think. What the irreverent Mirza Ghalib could say in the 19th century about his relationship with Islam, what Saadat Hasan Manto could say about mullahs in the 1940s, what Ambedkar could say about Hinduism in the 1930s, what Nehru or JP could say about Kashmir—none of us can say today without risking our lives. The argument between Gandhi and Ambedkar that followed the publication of Annihilation of Caste was a harsh, intense debate between two extraordinary men—they were not afraid of real debate. Unlike contemporary bigots who demand book-banning, Gandhi—who found the text of Ambedkar’s speech disagreeable—actually wanted people to read it. He said, “No reformer can ignore the address.... It has to be read only because it is open to serious objection. Dr Ambed­kar is a challenge to Hinduism.”

Your introduction begins with a powerful critique of the all-pervasive domination of traditional upper castes in the establishment, including the media, and you suggest that there has been a ‘project of unseeing’ across the political establishment. Don’t you think that the post-Mandal realities of contemporary India have actually made caste a fundamental unit of all politics? 

When you look at India, through the prism of caste, at who controls the money, who owns the corporations, who owns the big media, who makes up the judiciary, the bureaucracy, who owns land, who doesn’t—contemporary India suddenly begins to look extremely un-contemporary. Caste was the engine that drove Indian society—not just Hindu society—much before the recommendations of the Mandal Comm ission. A long section of The Doctor and the Saint is an analysis of how, in the late 19th century, when the idea of ‘empire’ began to mutate into the idea of a ‘nation’, when the new ideas of governance and ‘representation’ arrived on our shores, it led to an immense anxiety about demography, about numbers. For centuries before that, millions of people who belonged to the subordinated castes—those who had been socially ostracised by privileged castes for thousands of years—had been converting to Islam, and later to Sikhism and Christianity to escape the stigma of their caste. But suddenly numbers began to matter. The almost fifty million “untouchables” became crucial in the numbers game. A raft of Hindu reformist outfits began to proselytise among them, to prevent conversion. The Arya Samaj started the Shuddhi movement—to ‘purify the impure’—to try and woo untouchables and Adivasis back into the ‘Hindu fold’. A version of that is still going on today with the VHP and the Bajrang Dal running their ‘Ghar Vapasi’ programmes in which Adivasi people are ‘purified’ and ‘returned’ to Hinduism. So yes, caste was, and continues to be, the fundamental unit of all politics in India.

So how can you call it a ‘project of unseeing’?

The ‘project of unseeing’ that I write about is something else altogether. It’s about the ways in which influential Indian intellectuals today, particularly those on the Left, for whom caste is just a footnote—an awkward, inconvenient appendage of reductive Marxist class analysis—have rendered caste invisible. To say “we don’t believe in caste” sounds nice and progressive. But it is either an act of evasion, or it comes from a position of such rarefied privilege where caste is not encountered at all. The ‘project of unseeing’ exists in almost all of our cultural practice—does Bollywood deal with it? Never. How many of our high-profile writers deal with it? Very few. Those who write about justice and identity, about the ill effects of neo-liberalism—how many address the issue of caste? Even some of our most militant people’s movements elide caste.

Is there a version of Communism that I endorse? I don’t know, I am not a Communist. But we do need a robust, structural critique of capitalism.

The Indian government’s churlish reaction to Dalits who wanted to be represented at the 2001 World Conference against racism in Durban is part of the ‘project of unseeing’. In the same way, the Indian census entirely elides caste in its data collection—leaving us all in the dark about what’s really going on—the scale of dispossession and violence against Dalits is part of the ‘project of unseeing’. Here’s something to think about—in 1919, during what came to be called ‘The Red Summer’ in the United States, approximately 165 Black people were killed. Almost one century later, in 2012 in India—the year of the Delhi gang-rape and murder—according to official statistics, 1,574 Dalit women were raped. And 651 Dalits were murdered. That’s just the criminal assault against Dalits. The economic assault, notwithstanding the emergence of a clutch of Dalit millionaires, is another matter altogether.

You say that caste in India—“one of the most brutal modes of hierarchical social organisation that human society has known—has managed to escape censure because it is so fused with Hinduism, and by extension with so much that is seen to be kind and good—mysticism, spiritualism, non-violence, tolerance, vegetarianism, Gandhi, yoga, backpackers, the Beatles—that, at least to outsiders, it seems impossible to pry it loose and try to understand it”. You argue that caste prejudice is on a par with racial discrimination and apartheid but has not been treated as such. Many would argue that electoral politics and reservation are adequate to deal with historical injustice. But recen tly a senior Congress leader, Janar dhan Dwivedi, said reservation should be discontinued. How would you respond to such an argument? 

It was an outrageous thing for anyone to say. Reservation is extremely important, and I have written at some length about it. To be eligible for the reservation policy, a Scheduled Caste person needs to have completed high school. Govern ment figures say more than 70 per cent of Sche duled Caste students drop out before they matriculate. Which means for even low-end government jobs only one in every four Dalits is eligible. For a white-collar job, the minimum qualification is a graduate degree. Just over 2 per cent of Dalits are graduates. Even though it actually applies to so few, the reservation policy has meant that Dalits at least have some representation in the echelons of power. This is absolu tely vital. Look at what one Ambedkar, who had the good fortune to get a scholarship to study in Columbia, managed to do. It is thanks to reservation that Dalits are now lawyers, doctors, scholars and civil servants. But even this little window of opportunity is resented and is under fire from the privileged. And the track record of government institutions, the judiciary, the bureaucracy and even supposedly progressive ins titutions like jnu in implementing reservation is appalling. There is only one government department in which Dalits are over-represented by a factor of six. Almost 90 per cent of those designated as municipal sweepers—people who clean streets, who risk their lives to go down manholes and service the sewage system, who clean toilets and do menial jobs—are Dalits. Even this sector is up for privatisation now, which means private companies will be able to subcontract jobs on a temporary basis to Dalits for less pay and with no guarantee of job security. Of course there are problems with people getting fake certificates and so on. Those need to be addressed. But to use that to say reservation shouldn’t exist is ridiculous.

But surely you agree that the rise of Dalit parties like the BSP marks something close to a revolution in Indian democracy? 

The rise of Dalit political parties has been a dazzling phenomenon. But then our electoral politics, in the present shape, cannot really be revolutionary, can it? The book, and not just the introduction, deals with it in some detail. Ambedkar’s confrontation with Gandhi at the Second Round Table Conference in London in 1931 had precisely to do with that—with their very different views on the matter of political representation of and for Dalits. Ambedkar believed that the right to representation was a basic right. Reductive Marxist class analysis renders caste invisible. Very few high-profile writers deal with it. Our most militant people’s movements elide the issue. It finds no place in Indian census data. It’s a Project of Unseeing. And all his life he fought for untouchables to have that right. He thought and wrote a great deal about the first-past-the-post electoral system and how untouchables would never be able to emerge from the domination of privileged castes in such a system because the population was scattered in a way that they would never form a majority in a political constituency. Gandhi, who worked among untouchables with missionary zeal, was not prepared to allow them to represent themselves. And he explicitly worked against that possibility. His Harijan Sevak Sangh—funded by G.D. Birla—which fronted the Temple Entry movement was made up only of privileged caste members. In the Mahajan Mazdoor Sangh, the mill workers’ union that Gandhi started in Ahmedabad, workers, many of whom were untouchables, were not allowed to be office-bearers, they were not allowed to represent themselves. At the Second Round Table Conference in London in 1931, Gandhi said, “I claim myself, in my own person, to represent the vast mass of untouchables.” In S. Anand’s note on the Poona Pact at the back of the book, he writes of how Gandhi, in a reply to a question from an untouchable member of the Congress party asking if he would ensure that Harijans were represented in state councils and panchayat boards, said the principle was “dangerous”. Gandhi played a great part in seeing to it that Ambedkar’s project of developing untouchables into a political community that was aware of its rights, that could choose its own representatives from among themselves, was thwarted and undermined. Even today Dalits are paying the price for that. Despite these odds, the Bahujan Samaj Party has emerged in UP. But even there, it took more than half a century for Kanshi Ram—and then Mayawati—to succeed. Kanshi Ram worked for years, painstakingly making alliances with other subordinated castes, to achieve this victory. The BSP needed the peculiar demography of Uttar Pradesh and the support of many OBCs. But if it is to grow as a political party, it will have to make alliances that will dilute its political thrust. For a Dalit candidate to win an election from an open seat—even in UP—continues to be almost impossible. Still, notwithstanding the charges of corruption and malpractice, I don’t think anybody should ever minimise the immense contribution the BSP has made in building Dalit dignity. The real worry is that even as Dalits are becoming more influential in parliamentary politics, democracy itself is being undermined in serious and structural ways.

Your account of the manner in which Gandhi prevailed over Ambedkar on the issue of the Communal Award, in which the British awarded a separate electorate for untouchables, is fascinating—the description of how Ambe dkar had to give up his dream and sign the Poona Pact in 1932. But I have a question about the issue of separate electorates. Many histo rians argue that this idea really was at the root of the problems that would lead to Partition. And many would argue against separate electorates. Do you think that India still needs separate electorates?

I think our first-past-the-post electoral system is gravely flawed and is failing us. We need to rethink it. But I think we should be careful of collapsing all these very contentious issues about separate electorates, the Communal Award and Partition into one big accusatory mess. As I said earlier, Ambedkar had thought out the demand for a separate electorate and separate representation for untou chables very carefully. I really don’t want to restate what I’ve written...but let’s just say that he had come up with a brilliant and unique plan. His idea really was to create a situation in which Dalits could develop into a political community with its own leaders. His proposal for a separate electorate was to last for only 10 years. And we are talking here about a people who were ostracised by the privileged castes for thousands of years in the most unimaginably crude and cruel manner—people who were shunned, who were not allowed access to public wells, to education, to temples, besides other things. People who were not entitled to anything except violence and abuse. But when they asked for a separate electorate, everybody behaved as though the world was ending. Ambedkar speaks about the Adivasis in the same patronising way as Gandhi speaks about untouchables. It’s hard to understand how a man who saw the insult to his own people so clearly could have done that. Gandhi went on an indefinite hunger strike and public pressure forced Ambedkar to give up his demand and sign the Poona Pact. It was preposterous. How can we possibly say that Ambedkar’s demand for a separate electorate led to Partition? The impulse was exactly the opposite. He was trying to bring liberty and equality to a society that practised a vicious form of apartheid. He was talking about justice, brotherhood, unity and fellow feeling—not Partition. But caste hierarchy means that only the privileged can close the door on Dalits. When Dalits close the door on themselves, it is made out to be an act of treachery. Also, while we like to place all the blame for Partition on Jinnah—using the word ‘blame’ presupposes that everybody agrees that Partition was a terrible thing, but even that is not true—we forget that people like Bhai Parmanand, a founder-member of the Ghadar Party, a pillar of the Arya Samaj in Lahore, and later an important leader of the Hindu Mahasabha, suggested, as far back as 1905, during the partition of Bengal, that Sindh should be joined with Afghanistan and the North West Frontier Province, and should be united into a great Muslim Kingdom. Partition happened because a whole set of forces was set into play, and it all spun out of the control of the men who had positioned themselves at the helm of affairs.

You criticise Ambedkar quite harshly for his views on Adivasis.



Ambedkar speaks about Adivasis in the same patronising way that Gandhi speaks about untouchables. It’s hard to understand how a man who saw the insult to his own people so clearly could have done that. Ambedkar was a man of reason, and a man with a keen sense of justice. I bel ieve he would have taken the criticism seriously and would have changed his views. But that’s not the only criticism I have of him. In his embrace of Western liberalism, his support of urbanisation and modern ‘development’, he failed to see the seeds of catastrophe that were embedded in it. I have written about this at some length too.

You have also explored the great failure of Communists to address caste. You write that “they treated caste as a sort of folk dialect derived from the classical language of class analysis”. I think all Communists should read your precise take on the great trade union leader S.A. Dange. My question to you is this: Party communism has disappointed you. But is there any version of Commu nism that you support and endorse? 
My criticism of the way mainstream Communist parties have dealt with caste goes all the way back to The God of Small Things. When the novel came out in 1997, the Communist Party of India (Marxist) was extremely angry with the book. They were angry with my depiction of a character called Comrade K.N.M. Pillai who was a member of the Communist Party and his prejudices against Velutha, a Dalit who was one of the main characters in the book. Communists and Dalits ought to have been natural allies, but sadly that has just not happened. The rift began in the late 1920s, quite soon after the Communist Party of India was formed. S.A. Dange—a Brahmin like many Communist leaders tend to be even today, and one of its chief ideologues—organised India’s first Communist trade union, the Girni Kamgar Union with 70,000 members. A large section of the workers were Mahars, untouchables, the caste that Ambedkar belonged to. They were only employed in the lower-paid jobs in the spinning department, because in the weaving department, workers had to hold the thread in their mouths, and the untouchables’ saliva was considered polluting to the product. In 1928, Dange led the Girni Kamgar Union’s first major strike. Ambedkar suggested that one of the issues that ought to be raised was equality and equal entitlement within the ranks of workers. Dange did not agree, and this led to a bitter falling out. That was when Ambedkar said, “Caste is not just a division of labour, it is a division of labourers.” There is a very very compelling section in Annihilation of Caste in which Ambedkar writes about Caste and Socialism. Is there a version of Communism that I support and endorse? I’m not sure what that means. I am not a Communist. But I do think that we are in dire need of a structural and robust criticism of capitalism, and I do not mean just crony capitalism. 

Right now, the new player on the political scene, the Aam Aadmi Party, which is obviously inspired by Gandhian symbolism, is taking on crony capitalism. It has attacked Mukesh Ambani and RIL, who you wrote about in your last big essay Capitalism: A Ghost Story. What are your views on AAP? 

It’s a little difficult to have a coherent view on AAP because it doesn’t seem to have a coherent view of itself. I am not an admirer of anti-corruption as a political ideology, because I think corruption is the manifestation of a problem, and not the problem itself. Of course, it gets a lot of political traction in an election year—after all even the corrupt are against corruption—but eventually it will lead us down a blind alley. But I was one of the people who cheered when AAP took on Mukesh Ambani. Suddenly everybody, the mainstream media as well as the social media, began to discuss the Ambanis and the gas-pricing issue—these are things that hardly anybody dared to even whisper about only a few months ago. We all remember how the news of the Ambani car crash in Mumbai was just blanked out. On this score, the Aam Aadmi Party has put a little steel into everybody’s spine. They identify themselves with the Gandhi cap, but going after industrial houses in this way is very un-Gandhian activity, and I’m all for it. I just hope it doesn’t end in a gladiatorial inter-corporate war, where a new monster takes the place of the old one. Mud-slinging and allegations about who has been bought over or bribed by whom is good entertainment, but the rot is deeper than corruption and bribery. The real problem as I see it is that the big corporations—Tata, Reliance, Jindals, Vedanta and several others—run so many businesses simultaneously. Mukesh Ambani is personally worth something like 1,000 billion rupees. But the Tatas, Vedanta, Jindals, Adanis are not all that different. Even if everything is completely above board there is a problem. Even if you are a hard-core classical capitalist you have to see there is a problem here. This kind of cross-ownership of businesses, this scale of profits—limitless profits—accruing to fewer and fewer people, the conflict of interest between corporates and the media—how can you have a free press that is owned and run by corporations? I understand that as a political strategy, AAP is singling out Mukesh Ambani and taking him on for the sheer spectacle of it. Having a 27-storeyed tower built as a personal residence—it’s hubris, he was asking, begging, to be taken down. But at some point I would be glad to see the problem being addressed in a more serious and structural way. Particularly since we are looking to AAP to put a few roadblocks in the way of what is being called the rise of Moditva—which is basically corporate capitalism fused with primitive fascism. 

Many people will take issue with your interpretation when you say “there was never much daylight between Gandhi’s views on caste and those of the Hindu Right. From a Dalit point of view Gandhi’s assassination could appear to be more a fratricidal killing than an assassination by an ideological opponent”. You then go on to say that Narendra Modi is able to invoke Gandhi without the slightest discomfort because of this. Are you therefore handing Gandhi over to the Hindu Right? He is someone they have been eager to appropriate, so are you not playing into their hands? 

Gandhi’s not a stuffed toy, and who am I to hand him over to anyone? Let me just say this—on the issue of Muslims and their place in the Indian nation there surely were serious ideological differences between Gandhi and the Hindu Right, and for this Gandhi paid with his life. But on the issues of caste, religious conversion and cow protection, Gandhi was perfectly in stride with the Hindu Right. At the turn of the century—the 19th and 20th centuries—when various reformist organisations were proselytising to the untouchable population, the right-wing was, if anything, more enthusiastic. For example, V.D. Savarkar, a disciple of Tilak’s, and a hero of the Hindu Right, supported the 1927 Mahad satyagraha which Ambedkar led, for the untouchables’ right to use water from a public tank. Gandhi’s support was less forthcoming. Who were the signatories to the Poona Pact? There were many, but among them were G.D. Birla, Gandhi’s industrialist-patron, who bankrolled him for most of his life; Pandit Madan Mohan Malaviya, a conservative Brahmin and founder of the Hindu Mahasabha; and Savarkar, who was accused of being an accomplice in the assassination of Gandhi. They were all interconnected in complex ways. One cannot have a coherent view on AAP as it doesn’t have one of itself. But it has put steel in everyone’s spine. I just hope it doesn’t end in a gladiatorial inter-corporate war, where a new monster replaces the old. Birla funded Gandhi as well as the Arya Samaj’s Shuddhi movement. When the RSS was banned after the assassination of Gandhi, Birla lobbied for the ban to be lifted. A recent report in Caravan about Swami Aseemanand, a major RSS leader and the son of a devout Gandhian, who is in jail, being tried for orchestrating a series of bomb blasts including the Samjhauta Express blast, in which about 80 people were killed, describes how boys in his ashram in Gujarat were made to chant the Ekata mantra every morning, an ode to national unity that invokes Gandhi as well as M.S. Golwalkar, the most important RSS ideologue. Narendra Modi delivers many of his hissy pronouncements from a spanking new convention hall in Gujarat called Mahatma Mandir. In 1936, Gandhi wrote an extraordinary essay called The Ideal Bhangi which he ends by saying—“Such an ideal Bhangi, while deriving his livelihood from his occupation, would approach it only as a sacred duty. In other words, he would not dream of amassing wealth out of it.” Seventy years later, in his book, Karmayogi (which he withdrew after the Balmiki community protested), Narendra Modi said: “I do not believe they have been doing this job just to sustain their livelihood. Had this been so, they would not have continued with this kind of job generation after generation.... At some point of time somebody must have got the enlightenment that it is their (Balmikis’) duty to work for the happiness of the entire society and the Gods; that they have to do this job bestowed upon them by Gods; and this job should continue as internal spiritual activity for centuries.” You tell me—where’s the daylight? 

When Arundhati Roy does a scathing critique of a man as revered as Mahatma Gandhi, it gets noticed around the world. Some would argue that keeping a beautiful idea alive is more important than undermining it with a certain reality. 

That’s a good question. I actually thought about that quite a lot—as any writer would, or should. I decided it was completely wrong, completely unacceptable. That kind of a cover-up—and it would be nothing less than a cover-up—comes at a price. And that price is Ambedkar. We have to deal with Gandhi, with all his brilliance and all his flaws, in order to make room for Ambedkar, with all his brilliance as well as his flaws. The Saint must allow the Doctor a place in the light. Ambed kar’s time has come.

'ਆਊਟ ਲੁੱਕ' ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ

Monday, January 13, 2014

ਬਾਪ ਨਹੀਂ ਵਾਰਸ 'ਦੇਵਨੀਤ'

ਇਕ ਵਾਰ ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਦੇਵਨੀਤ ਅਤੇ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਮੀਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ । ਮੈਂ ਉਸ ਲੇਖ ਬਾਰੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੁੰਗਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲਿਖ ਲਿਆ ਸੀ । ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਦਾ ਉਹ ਪੰਨਾ ਖੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਉਸਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਹੁਣ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ…)

ਮਾਨਸਾ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਾ ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਮੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਾਰਨ। ਉਂਝ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ਵਾਂਗੂੰ 'ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਕਰੈਕਟਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ' ਹਾਂ , ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਰੈਕਟਰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੀ ਘਰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਤਣਾਅ ਦੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜੁਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵਨੀਤ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਆਪਣਾ ਮੋਬਾਇਲ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ। ਨੀਤੂ ਦਾ ਫੋਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ , ਸੋਚਦਾ ਨੀਤੂ ਪੈਸਿਵ ਹੋ ਗਈ ਹੋਣੀ। ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚਲਾ ਫੋਨ ਗੁਆਚ ਚੁੱਕਾ। ਐਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਾਥ ਵਿਚ ਇਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੂੰ ਇਹ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।


ਕਵਿਤਾ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਖਿਚਵਾਈਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਦੇ ਸਾਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵਸਦੀ, ਜਿਸਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕਰਨੀ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਬਜ਼ਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਹਿਫ਼ਲੀਅਤ ਤਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ।ਮਹਿਫ਼ਲੀਅਤ ਉਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਪਈ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਨੇ …… ਕਵਿਤਾ ਸਾਥ ਵਿਚ ਹੈ, ਮਹਿਫ਼ਲੀਅਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ । ਸਾਥ ਅਤੇ ਮਹਿਫ਼ਲੀਅਤ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਇਸੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਹ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਥਾਂ ਥਾਈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਰ ਜਾਂਦਾ, ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਨਿਸੱਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵਰਕਿਆਂ ਉਤੇ ਡਿਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨਿਸੱਤੀ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਲੈ ਨਿਕਲਦਾ। ਬਜ਼ਾਰ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਇਸੇ ਲਈ । ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਮਹਿਜ਼ ਪੋਜਕਾਰੀ ਬਣਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਕੱਲਤਾ ਅਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਕਵਿਤਾ ਤਣਾਅ-ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਜਾਂ ਹੋਣ ਲਈ ਲਈ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਕਾਲ ਨੂੰ ਰਿਸਪੌਂਡ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਕਵਿਤਾ ਬੰਦੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸਪੌਂਸ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਉਂਦਾ ਬੰਦਾ ਹੀ ਜਿਉਂਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਸਕਦਾ………
 
ਮੈਂ ਦੇਵਨੀਤ ਨੂੰ ਮੀਰ ਕਾਰਨ ਜਾਣਦੀ ਸਾਂ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ. ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ । ਮੀਰ ਦੇਵਨੀਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ, ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਦੇਵਨੀਤ ਸਾਡਾ ਹਮਉਮਰ ਹੋਣਾ……

ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਦੇਵਨੀਤ ਮਿਲਿਆ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਦੇਵਨੀਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਨੀਤੂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਦੇਵਨੀਤ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਾਪ ਹਾਂ" । ਕੋਲ ਤਸਕੀਨ ਖੜਾ ਸੀ । ਦੇਵਨੀਤ ਕਹਿੰਦਾ, " ਮੈਂ ਤਸਕੀਨ ਦਾ ਵੀ ਬਾਪ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਥੋਡਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਬਾਪ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਂ, ਮੈਂ ਬਾਪ ਹਾਂ, ਬਾਪ ਦੇ ਮੌਰਾਂ ਤੇ ਡਾਂਗ ਵੱਜਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ"। ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, " ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਪ ਹਾਂ , ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਰੱਦੋ, ਜੇਕਰ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹੋਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰੋ, ਬਾਪ ਦੇ ਮੌਰਾਂ ਤੇ ਡਾਂਗ ਵੱਜਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਬਾਪ ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਹਾਣਦੇ ਕਦੋਂ ਹੋਣਗੇ……….?

ਇਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਮੌਰਾਂ ਤੇ ਡਾਂਗ ਮਾਰਦੀ । ਆਪਣੇ ਮੌਰਾਂ ਤੇ ਡਾਂਗ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਤਣਾਅ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤਣਾਅ ਲੋਰਕਾ, ਪਾਬਲੋ ਜਾਂ ਸਟਾਲਿਨ ਵਰਗੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਪੀੜ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੈ ਜੋ ਸਵੈ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦੇਵਨੀਤ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਹੁਣ ਸਟਾਲਿਨ ਚੁੱਪ ਹੈ' ਪੜੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਵਨੀਤ ਦੇ ਮੋਬਾਇਲ 'ਤੇ ਮੈਸਿਜ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਭੇਜਿਆ, "ਪੁੱਤ! ਈਰਖਾ ਪਿਆਰ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਹੈ।"

ਉਸਨੂੰ ਪੜਦਿਆਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਬਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਦੇਵਨੀਤ ਸਾਡਾ ਬਾਪ ਨਹੀਂ ਵਾਰਸ ਹੈ…।

 ਨੀਤੂ ਅਰੋੜਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਵਿੱਤਰੀ,ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਜਿਹਾ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।

Friday, December 13, 2013

ਮੈਂ ਆਈ ਬੀ ਜਾਂ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦਾ ਏਜੰਟ ਨਹੀਂ: ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਤਾ,'ਹੈਲੋ ਬਸਤਰ' ਦਾ ਲੇਖਕ

ਕਾਮਰੇਡ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਨੇ,ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ-ਰਾਹੁਲ 

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਲਿਖੋਂਗੇਂ ਕਿ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਉਹ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਆਹ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਖਾਨਾਪੂਰਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।-ਰਾਹੁਲ

ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਤਾ ਵਿਵਾਦਤ ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਲੇਖਣੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦੈ।ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਚਰਚਿਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਓਪਨ' ਦਾ ਐਸੋਸੀਏਟ ਐਡੀਟਰ ਹੈ।ਰਾਹੁਲ 'ਐਬਸੈਂਟ ਸਟੇਟ',ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ 'ਹੈਲੋ ਬਸਤਰ' ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਬਾਰੇ 'Our Moon has Blood Clots' ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।ਹੈਲੋ ਬਸਤਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਰਜ਼ਮਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹੁਲ ਦਾ ਕਾਫੀ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੋਇਆ।ਓਹਨੂੰ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦਾ ਏਜੰਟ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਇਸੇ ਦੌਰ 'ਚ ਮਾਓਵਾਦੀ ਘੇਰੇ 'ਚੋਂ ਵੀ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਪੰਡਤਾ ਆਈ ਬੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੈ।ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਤਾ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਲਿਟਰੇਚਰ ਫੈਸਟੀਵਲ 'ਚ ਸੀ। ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ ਨੇ ਪੰਡਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ।-ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ  

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਤੁਹਾਡੀ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ 'Our Moon has Blood Clots' ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ ?  
ਰਾਹੁਲ: ਇਹ 'ਤੇ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇਹ ਕੋਈ ਫਿਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਤੱਥਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨਾਲ ਉਜਾੜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ।ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ੁਦ ਇਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੇਰਿਹਮੀ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚੋਂ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਮੌਕੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸੀ ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਅਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਾਈ।ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਖੱਲ੍ਹਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। 
  
ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਟ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ ? 
ਰਾਹੁਲ: ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ ਪੈਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।ਹਾਂ,ਇਸ 'ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੀ ਜੇ ਪੀ ਤੇ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਨੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਤੂਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ,ਪਰ ਕਦੇ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਮੁਖਰਜੀ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟੇਟ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਰ ਮਸਲੇ 'ਚ ਆਪਣਾ ਦਾਅ ਖੇਡਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਕੋਈ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ।  

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੋਏ ? 
 ਰਾਹੁਲ: ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਟੈਂਡ ਲਿਆ ਹੈ। 'ਅਪਸਫਾ' ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।ਇਸਦਾ ਦਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬੁਨਿਆਦਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਮਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖ 'ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪੰਜ ਫੀਸਦੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ(ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।ਹਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਮੁਲਕ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਹੈ।ਜਾਤਪਾਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ 'ਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ਕਿ ਇਸ ਖਿਲਾਫ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਵਰਗੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਮਾਓਵਾਦੀ ਘੇਰੇ 'ਚੋਂ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਸੀ ਰਾਹੁਲ ਪੰਡਤਾ ਆਈ ਬੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੋ ਗਿਆ ? 
ਰਾਹੁਲ: ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਇਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਮੈਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਸਲੇਮ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਪਾਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਮੇਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ Know...What,Who,Why ? ਮੇਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਓਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਮੈਂ ਜੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ 'ਚ ਕਿਸੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਰੇਪ ਦੇਖਦਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕਾਉਂਟਰ ਵਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜੇ ਮਾਓਵਾਦੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ਕਿ 'ਹੈਲੋ ਬਸਤਰ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ 'ਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ।ਮੈਂ 1998 ਤੋਂ ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰ ਰਿਹਾਂ।ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਰਹੇ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾਂ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਕੋਏ।

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਫਿਰ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿੱਥੇ ਆਈ ? 
ਰਾਹੁਲ: ਦਰ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਤਾਬ ਆਉਣ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਬੈਠੇ ਮਾਓਵਾਦੀ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਆਈ ਬੀ ਤੇ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦਾ ਏਜੰਟ ਐਲਾਨਿਆ।ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਰੀਅਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਸ਼ਈਅਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਗਿਲਾਨੀ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਾਂ।ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਗਿਲਾਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਦਾਂ। ਗਿਲਾਨੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੈ। ਮਸਲਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤ ਗ੍ਰੀਨ ਹੰਟ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੈਮੀਨਾਰ 'ਚ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਗਣਪਤੀ' ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਨੇ।ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਖਿਲਾਫ ਰਵੱਈਆ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ।.......ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਟੀ ਵੀ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਟੇਟ ਖਿਲਾਫ ਸਟੈਂਡ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ੋਖਮ ਲੈ ਕੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ।ਜਿਹੜਾ ਗੁਡਸਾ ਉਸੇਂਡੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਫੋਨ ਕਰਕੇ 'ਲਾਲ ਸਲਾਮ ਕਾਮਰੇਡ' ਕਹਿ ਸਕਦੈ। ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਾਗ ਮਾਓਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਏਜੰਟ ਲੱਗਦਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾਂ 'ਮੈਂ ਆਈ ਬੀ ਜਾਂ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦਾ ਏਜੰਟ ਨਹੀਂ।  

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ ? 
ਰਾਹੁਲ: ਮੈਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਦੋ ਦਿਨ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਈ।ਜੰਗਲ 'ਚੋਂ ਇਕ ਦੋਸਤ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਯਾਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸੀ ਮੈਥੋਂ ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ 'ਜਿੱਥੇ ਆਪਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਪਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ ? ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਫੋਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ'। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ 'ਕਾਮਰੇਡ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ'।ਧੜੇਬੰਦੀ,ਹਓਮੈ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਖੱਬੀਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਹਨ 

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਹ ਅਪਰੋਚ 'ਚ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਅੰਡਗਰਾਉਂਡ ਲਹਿਰਾਂ 'ਚ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦੈ?  
ਰਾਹੁਲ: ਮੈਂ ਆਨ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੰਮਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਰਗਤੀ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਰੁਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਟ ਬੰਦੇ ਗਰੁੱਪਇਜ਼ਮ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਹ ਜਿਹੜੇ ਦਿੱਲੀ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਚੌਧਰੀ ਬਣਦੇ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹਨ'।ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਓਵਾਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਡਿਪੈਂਡ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ 'ਅਪਰੋਚ 'ਚ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਹੀ।ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ।ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ  ਨੇ।  

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਦਿੱਲੀ ਜਿਹੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਵੀ ਕਈ ਚੌਧਰੀ ਨੇ...  
 ਰਾਹੁਲ: ਹਾ ਹਾ ਹਾ..ਪਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।  

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਤੁਸੀਂ ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ?  
 ਰਾਹੁਲ: ਦਰ ਅਸਲ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਮੇਰਾ ਉਹੀ ਸਟੈਂਡ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਗੜਚਿਰੌਲੀ 'ਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹੈ।ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਲਿਖਾਂਗਾ।ਮੈਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੀ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤੇ ਹਰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲਿਖਾਂਗਾ।  

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਭਰਾਸ਼ੂ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'Let's Call Him Vasu' ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ?  
ਰਾਹੁਲ: ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ਕੁਝ ਮਸਲਿਆਂ 'ਚ ਸਭਰਾਸ਼ੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਨਸਨੀਖ਼ੇਜ਼ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਇਕ ਸੇਨ ਬਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਖੁਲਾਸੇ ਕੀਤੇ ਨੇ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਗਲਤ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦੈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਂ ਤਾਂ ਘੱਟ ਘੱਟ ਤੱਥ ਤਾਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੈ। ਬਾਕੀ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ।

ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ: 'ਓਪਨ' ਅਜਿਹਾ ਸਪੇਸ ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦੈ ? 
ਰਾਹੁਲ: ਓਪਨ 'ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜ਼ੀ ਨਿਊਜ਼,ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਸਟੋਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ।ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਾਬਕਾ ਪੌਲਿਟੀਕਲ ਐਡੀਟਰ ਹਰਤੋਸ਼ ਬੱਲ ਵਰਗਾ 'ਬੌਸ' ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ 'ਤੂੰ ਮਾਓਵਾਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਲਿਖ।ਉਹ ਮਾਓਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ,ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਸਟੋਰੀ ਦਾ ਨਾ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਕੱਟਿਆ ਨਾ ਵਿਚਾਰ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਪੀ ਚਿਦੰਬਰਮ ਸਾਡੇ ਮਾਲਕਾਂ ਕੋਲ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬੌਸ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।ਹਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ 'ਉਹ ਮੇਰੀ ਗਣਪਤੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਛਾਪ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਉਂਟਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ।ਓਹਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਜਿੰਨੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੰਢਾਈ।  

Wednesday, December 11, 2013

ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪੱਤਰ--ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾਂ

ਮੈਨੂੰ ਲਗਦੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖ਼ਿਆ,ਬੋਲਿਆ,ਗਾਇਆ ਤੇ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਣਾ ਹੈ।ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੁੰ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਕੁਝ ਹੀ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ,ਲੇਖ ਤੇ ਇੱਕਾ ਦੁੱਕਾ ਫਿਲਮਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀਆਂ।ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ  ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ..?ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਏਰਿਕ ਫਰੋਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ “ ਆਰਟ ਆਫ ਲਵਿੰਗ” (THE ART OF LOVING)ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਮਝਦਿਆਂ ਮਿਲੇ।ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਰਿਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਉਹ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਹੈ।ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਦੀ ਸੈਕਸ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਏਰਿਕ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪੱਤਰ ਲੱਗੇ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਇਕ ਦਾ ਤਰਜ਼ਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।ਗੋਰਿਆਂ ਦੀ ਰੁਬੇਨ ਆਇਸਲੈਂਡ ਜੇਲ੍ਹ ‘ਚੋਂ ਪਿਆਰ ਦੇ ਇਹ ਖ਼ਤ ਉਦੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਸਾਲ ‘ਚ ਦੋ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਤੇ ਦੋ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਹੀ ਭੇਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।ਨੈਲਸਨ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਪੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿਨੀ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰਾਂ ‘ਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ,ਦਰਦ ਇਕੱਲਤਾ ਤੇ ਦਰਿਆਦਿਲੀ ਵਿਖਦੀ ਹੈ।ਵਿਨੀ ਤੇ ਨੈਲਸਨ ਲਈ ਇਹੋ ਖ਼ਤੋ-ਖ਼ਤਾਬਤ ਇਕ ਸਹਾਰਾ ਸੀ।-ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਕਰਫਿਊ(Feb 8, 2012)


5 april-1976-ਅੱਜ ਤੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ।ਉਹੀ ਔਰਤ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ,ਨਾ ਜਾਣੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦਿਨ ਬ ਦਿਨ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ? ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਇਕ ਲਾਲੀ ਸੀ।ਓਹ ਗੁੱਸੇਖੋਰਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਕਿਤੇ ਖੋਈ ਹੋਈ ਸੀ,ਜੋ ਤੇਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਹੇਜ਼ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਂ ਬਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ,ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਬੈਠੀ ਹੈ।ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਸਿਰਫ ਹਨੋਲੂਲਿਆ ਹੀ ਸਹੀ।

ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਬਾਸ ‘ਚ ਸੱਚੀਂ-ਮੁੱਚੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ,ਖਾਸ ਕਰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ।ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਜੇਨੀ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦੂਜੀ ਨੇ ਤੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ।

22 novwmber 1979-ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਤੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਅਦਿੱਖ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਏਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਐਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੁਸੀ ਹੋਈ ਸੀ।ਮੇਰੇ ਉਮਰ ‘ਚ ਮੇਰੇ ਜਵਾਨ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ,ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

31 march 1983-ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹੀ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਸੀ,ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਚ ਪਿਆਰ ਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ।ਪਰ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਉਹ ਤੇਰਾ ਪਿਆਰ ਹੀ ਹੈ,ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮੈਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ।

19 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ‘ਚ ਤੂੰ ਇਕ ਰਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ।ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਤੂੰ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ,ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ,ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਖੋਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

21 january 1979-ਸਵੇਰੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣਾ,ਦਿਨ ‘ਚ ਫੋਨ ਕਰਨਾ,ਤੇਰੇ ਘਰ ‘ਚ ਉੱਪਰ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ,ਤੈਨੂੰ ਛੂਹਣਾ,ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ,ਤੇਰੇ ਬਣਾਏ ਸੁਆਦ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਾ।ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ‘ਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਉਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਲਾਂ,ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ।

10 february 1980-ਮੈਂ ਹਰ ਪਲ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਪੋਹ ਮਾਘ ਦੇ ਸਿਆਲ ਦੀ ਠੰਢ ਹੋਵੇ,ਜਾਂ ਹਾੜ ਜੇਠ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ।ਖੂਬਸੂਰਤ ਗਰਮਾਹਟ,ਤੇਰੇ ਹਾਸੇ ਖੇਡੇ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ।ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੈਨੂੰ ਐਂਵੇ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।ਹਰ ਹਾਲਤ ‘ਚ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ,ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੁੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਮ ਕਾਰ ਦੇ ਰਝੇਵਿਆਂ ‘ਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਾਡੀ ਮਾਂ।

30 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਯਾਤਰੀ ਕਮਰੇ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕੋਠੜੀ ‘ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ,ਆਹ ਲਓ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਕ ਪੰਛੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ,ਜੰਗਲ ‘ਚ,ਜੰਗਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।