ਉੱਪ ਮਹਾਂਦੀਪ-(ਦਲਿਤ+ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ+ਕੌਮੀਅਤਾਂ)=ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਸਿਆਸਤ : ਪੈਰੀ ਐਂਡਰਸਨ,ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ

'ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਅਡਿਓਲਿਜੀ': ਮਿੱਥ ਤੋਂ ਯਥਾਰਥ ਵੱਲ
ਪੈਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਸਲੇਸ਼ਕ ਹੈ।ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਰਸਾਲੇ 'ਨਿਊ ਲੈਫਟ ਰੀਵਿਊ' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਅਡਿਓਲਿਜੀ' ਦਾ ਰੀਵਿਊ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਚਿੰਤਕ ਸੁਭਾਸ਼ ਗਾਤਾੜੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤਰਜ਼ਮਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪੈਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਸਮਝ ਰਹੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।-ਗੁਲਾਮ ਕਲਮ

ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ 'ਪੈਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਦੇ ਤਰਕ ੳਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਬੈਚੇਨ ਕਰਨ ਦੇਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਗਣਤੰਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਪਣਾਈ ਹੈ'।-ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ 

ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਜਰਮਨ ਆਡਿਓਲਿਜੀ' 'ਚ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਏਂਗਲਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਪੈਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਅਡਿਓਲਿਜੀ' ਦਾ ਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਫਿਲਾਸਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਕਤ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਰਖ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ 'ਦ ਜਰਮਨ ਅਡਿਓਲਿਜੀ' ਜਿੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਗੈਰ-ਬਰਾਬਰੀ,ਜਾਤੀ-ਜੇਂਡਰ-ਨਸਲ ਆਦਿ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਾਰੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਲੋਚਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਦੀ ਇਸ ਆਤਮ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤਹੁੰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਇਹ ਬੈਚੇਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਦੇ ਤਮਾਮ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਫਰਕ ਹੈ? ਜੇ ਦਾਅਵੇ ਤੇ ਹਕੀਕਤਾਂ 'ਚ ਫਰਕ ਦਿਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨੀਅਤ ਜਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ 'ਚ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ'।

ਦਰ ਅਸਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਕਹਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਨਾਉਣ ਨੂੰ ਕਾਹਲੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਰਾਸਦੀ ਇਹੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਬਨਾਮ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ,ਅਧੁਨਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਲੋਕਤੰਤਰ ਜਿਹੇ ਬਾਇਨਰੀ ਰੂਪ 'ਚ ਪੇਸ਼ ਇਸ ਬਹਿਸ 'ਚ ਖੁਦ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਨਰਿਪੱਖਤਾ/ਲੋਕਤੰਤਰ ਤੇ ਏਕਤਾ-ਅਖੰਡਤਾ ਆਦਿ ਮਸਲੇ ਦੀ ਗੈਰ-ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਏਜੰਡੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ ਹੈ'।ਲੰਦਨ ਰੀਵਿਊ ਆਫ ਬੁਕਸ 'ਚ 2012 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੇਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਭਾਰਤ ਸਬੰਧੀ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੈਨੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਪਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ 'ਸੱਚਾਈਆਂ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੈਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਮੁਤਾਬਕ,'ਭਾਰਤੀ ਗਣਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ,ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ,ਓਹਦੀ ਗਤੀ ਇਕ ਵੰਡੇ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ 'ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਸੱਤਾ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਦੇਖਣ-ਪਰਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ'।ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੰਦ 'ਚ ਪੇਰੀ ਐਂਡਰਸਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਡੂੰਘਾਈ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਜਨਤੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ 'ਚ ਜਾਤ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ'।ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ 'ਚ ਧਰਮ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸਥਾਨ ਹੈ-ਜੋ ਐਲਾਨੀਆ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਕੂਲਰ ਹੈ,ਪਰ ਸੱਚਾਈ 'ਚ ਕਿੰਨਾ ਹੈ ? ਤੇ ਅੰਤ 'ਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੀ ਹਨ ਤੇ ਉਸਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕਰਨੀ ਪਈ ਹੈ?ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜ਼ੋਰ ਲਿਬਰਲ,ਸੈਕੂਲਰ ਚਿੰਤਕਾਂ 'ਤੇ ਹੈ ਤੇ ਇਸ 'ਚ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ'। ਪੇਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, 'ਇਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਦੀ 'ਸਿੱਧੀ ਸਿਆਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ' ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ'।


ਲੇਖਕ ਦੇ ਮੁਤਬਾਕ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਪੜਤਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ',ਪਰ ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ 'ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਧਰਮ(ਹਿੰਦੂ) ਦੇ ਨਾਲ ਏਕੀਕਰਨ 'ਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ'।ਆਇਰਲੈਂਡ,ਜਿੱਥੇ ਲੇਖਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ,ਉਸਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਏਕੀਕਰਨ(ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੇ ਧਰਮ) ਹੋਇਆ, ਓਥੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਰਹੀ ਹੈ'। ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਉਹ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਬੇਡਕਰ ਤੇ ਪੇਰੀਅਰ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਣ'।

ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ 'ਇੰਡੀਪੈਂਡਨਸ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੇਖਕ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬ 'ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ 'ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ' ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪੰਜ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਲਗਤਾਰਤਾ' ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੁਗਧਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਪ੍ਰਚੀਨਤਾ ਦੇ ਅਨੋਖੇਪਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਚ ਫੈਲੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸੁਫਨੇ' 'ਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ'।ਫਿਰ ਅਮਰੱਤਿਯਾ ਸੇਨ,ਮੇਘਨਾਦ ਦੇਸਾਈ,ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੂਹਾ,ਸੁਨਿਲ ਖਿਲਨਾਨੀ,ਪ੍ਰਤਾਪ ਭਾਨੂ ਮਹਿਤਾ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਸਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ 'ਰਾਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਬਦ ਅਡੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ'। ਦਰ ਅਸਲ ਇਹ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਸ ਰੂਪ 'ਚ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਅਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਕੀਕਤ 'ਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲੀਏ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕਾਲ ਖੰਡ 'ਚ ਉਸਦਾ ਭੂੰ-ਭਾਗ ਛੋਟੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਮੌਰਿਯ,ਗੁਪਤ ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ 'ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' 'ਚ ਬਿਆਨੇ ਭੂੰ-ਭਾਗ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਫੈਲਿਆ ਸੀ'। ਜਿਸ 'ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ' ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ 'ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਿਚਾਰ' ਹੈ'। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਵਜੂਦ 'ਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ'।ਇਸ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਜ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ 'ਚ ਵੰਡੇ ਭੂੰ-ਭਾਗ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਤੇ ਫੌਜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਦਮਨਕਾਰੀ ਮਸ਼ਿਨਰੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਨੂੰਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਰੇਲ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਅਭਿਜਾਤ ਦੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਬੀਜ ਪਾਏ ਜੋ ਮੈਕਾਲੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਰੰਗ ਤੇ ਵਰਣ 'ਚ ਭਾਰਤੀ ਸੀ,ਪਰ ਰੁਚੀਆਂ, ਬੌਧਿਕਤਾ ਤੇ ਨੈਤਕਿਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀ। 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀ।(ਸਫਾ 15)

ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੇਖਕ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਤਨਪੰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਏਕਤਬੱਧ ਕਰੇਗਾ'?(ਸਫਾ 24) ਇਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲੱਭਿਆ ਕਿ ' ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ'।ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫਤ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੱਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਮਸਲਾ ਸੀ ਜੋ ' ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੈਕੁਲਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਲਈ-ਜਿਸ 'ਚ ਜਿਨਾਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ-ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਸੀ ,ਬਲਕਿ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਦੀ ਸੀ'।

ਅੱਗੇ ਲੇਖਕ ਅਛੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਮਤਦਾਤਾ ਸੰਘ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਗੋਲਮੇਜ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਜਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ(ਜੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅੱਜ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸਵਰਾਜ' ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ 'ਚ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ'।'ਮੇਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਤੀਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਹੈ' ਤੇ ਛੂਤਛਾਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮਹਿਜ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਚਲਦੇ ਹੋਈ ਸ਼ਰਾਪੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ'।ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਮਤਦਾਤਾ ਮਹਾਂਸੰਘ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਮਰਨ ਵਰਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤੇ ਅੰਬਦਕਰ ਦੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਦਬਾਅ ,ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੇਖਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਪੂਨਾ ਕਰਾਰ-ਜਿਸਨੇ ਅਛੂਤਾਂ ਦੇ ਲਈ ਚੋਣਾਂ 'ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀਟਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ,ਉਸਨੇ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਸਿਆਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲਿਆ।'ਹਿੰਦੂ ਜੋ ਵੀ ਕਹਿਣ,ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਬਰਾਬਰੀ,ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕਤਾ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹੈ' ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਪੂਨਾ ਕਰਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਸਮਰਪਣ-ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ 'ਤੇ ਵਰਨ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਮਲਵਾਰ ਖਤਰਾ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ-ਪਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿ 'ਇਸ ਵਰਤ ਕੋਈ ਉਦਾਤਤਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ,ਇਹ ਇਕ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਦਮ ਸੀ।

ਪੈਰੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ'।'ਅੰਬੇਦਕਾਰ ਦੀ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਤੁਲਣਾ ਕਰਨਾ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ,ਜੋ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸਨ।ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਬੇਦਕਾਰ ਨੇ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਤੇ ਕਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਗੰਭੀਰ-ਗਹਿਨ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ'।ਪਰ ਅਸੀਂ 'ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਤੇ ਰੋਮਾਨੀ ਮਿੱਥਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਜੇ ਡੂੰਘਾਈ 'ਚ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਆਤਮ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਨਤੀਜੇ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੋਏ'। (ਸਫਾ53)

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ,ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ'।ਇਹ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਧਰਮ ਸੀ,ਓਹਦੇ ਤਮਾਮ ਗਹਿਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਨਸਲੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ,ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ 'ਚ ਹਰ ਥਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ'।ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧ ਧਰਮ,ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੋਇਆ,ਉਸਦੀ ਓਥੇ ਹਾਰ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰ ਤੱਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੀ'।

ਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਰਮ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇਹ ਸੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਜੋ ਜਨਮ ਜਾਤ ਹੀ ਕੌਮੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਵਤੀਰਾ ਕੀ ਸੀ? ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਮਤਿਹਾਨ 1937 'ਚ ਹੋਈਆਂ ਸੂਬਾਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਨਹਿਰੂ ਖ਼ੁਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 1934 ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਹੁਮੱਤ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੋਬਾਗ਼ ਹੋਏ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦੋ ਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ: ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ, ਜਦਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਸੱਤਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਇਹ 97ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੀ। 'ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 90 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਭੇ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਤਮਾਮ ਹਿੰਦੂ ਸੀਟਾਂ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੀ ਮੁਸਲਿਮ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ।' (ਸਫ਼ਾ 56)ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਇਹ ਅਪੀਲ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਮਿਲੇ।

ਲੇਖਕ ਅੱਗੇ ਇਕ ਸਮੇਂ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਕਾਂਗਰਸ 'ਚ ਖੂੰਝੇ ਲੱਗ ਜਾਣਾ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ૶ ਕਿ ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ 'ਚ ਹਿੰਦੂ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ૶ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਮੁਸਲਿਮ ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀਆਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਬਾਦ 'ਚ ਮੁਸਲਿਮ ਕੌਮਵਾਦ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ।

1944 'ਚ ਛਪੀ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਲਿਖਤ 'ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਐਂਡ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਅ;' ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਛਪੀ ਇਕੋ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਲਿਖਤ, 'ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰੈਨਨ ਤੋਂ ਏਕਟਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਸਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਇਰਲੈਂਡ ਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਤੱਕ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਦੀਵਾਲੀਏਪਣ ਦਾ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਸੀ।' (ਸਫ਼ਾ 89)

ਕਤਲੇਅਮ ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਤੋਂ ਬਾਦ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਘਾਣ ਦੇ ਉਸ ਤੱਥ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਭੁਲਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਸ ਘਾਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਭੇਜੀ ਗਈ ਸਰਕਾਰੀ ਟੀਮ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਤਲੋਗ਼ਾਰਤ 'ਚ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ 'ਚ ਹੀ ਉੱਥੇ 27 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 45 ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 'ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਠਾਣ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਿੰਸਾ ਬਹੁਤ ਤੁਛ ਹੈ.. ..। (ਸਫ਼ਾ 91)

ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ 'ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸੰਕੀਰਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲੀਫ਼ੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਂਝੇ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।' (ਸਫ਼ਾ 94)

ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਆਏ 'ਚ ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਬਾਰੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਅਕਸਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸੋਹਲਿਆਂ 'ਚ ਦਬੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੱਥ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਲਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਸੁਨੀਲ ਖਿਲਨਾਨੀ ਦੇ ਮੁਤਬਾਕ, ਸਮਾਜੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਕੀਰਣ ਇਕਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਕੁਲੀਨਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸੰਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਕਲੱਬ ਹਾਊਸ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਸੀ।'ਇਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਭਾਰਤੀ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦੀਆਂ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਚ ਹੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਣ ਵਿਗਾੜ ਪਏ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੋ ਜਿੱਤਿਆ ਉਹੀ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ 1951 ਤੋਂ 1971 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਦੇ ਵੀ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮੱਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ (ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ 45 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ) ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਸੰਸਦ ਵਿਚ 70 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਸੀਟਾਂ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਗਈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਜਾਤ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚ ਜਕੜੀ' ਇਸ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ૶ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਕੈਦ 'ਚ ਵੀ ਹੈ ૶ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਤਾਬ ਇੱਥੇ ਘੋਰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ 'ਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਘਾੜਿਆਂ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ 'ਚ 'ਸੰਘੀ' ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਕਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਸੂਬੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 28 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 'ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਮੁੜ ਵੰਡ ਲਈ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ।, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ,।'ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਡੰਬਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।' (ਸਫ਼ਾ 114) ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੂਰਪੀ ਬਸਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਓ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 'ਇਕੱਠਾ' ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਆਮ ਰਜ਼ਾ ਉੱਪਰ ਕਹਿਰ ਵਰਤਾਇਆ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲੇਖਕ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਮੁਲਕ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਕਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾਬਰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਜਬਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ 'ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰਾ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੋ ਹੋ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਪਰ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।'' (ਸਫ਼ਾ 121)ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਜਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਗ਼ੈਰਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਕ ਜਮਹੂਰੀ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ 'ਚ ਲੇਖਕ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ '૴.. ਨਹਿਰੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਕੌਮਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਰਜ਼ਾ ਕੌਮ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।

ਇੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਿਹਾ, ਸੰਗੀਨਾਂ ਸਨ।' (ਸਫ਼ਾ 133) '1961 'ਚ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਤਕਰੀਰ 'ਚ ਜਾਂ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ, ਫੋਟੋ ਰੂਪ 'ਚ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ, ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨਾਗਾ ਜਨਤਾ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਉਸ ਨੇ 1963 'ਚ ਬੰਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਆਂਢੀ ਮਿਜ਼ੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।' (ਸਫਾ 135)

'ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ' ਦੇ ਤੀਜੇ ਅਹਿਮ ਅੰਗ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਦੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਕਤ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਖ ਰਾਜ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਾ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅੱਗੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਇਕਸਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਾਬਤਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ: ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ 'ਚੋ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਧਾਰਮਿਕ ਦਰਜ਼ੇਬੰਦੀ 'ਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਛੂਆਛਾਤ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰ ਜਾਤਪਾਤ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ।

ਸੰਵਿਧਾਨ ਘਾੜੇ ਵਜੋਂ ਅਕਸਰ ਹੀ ਵਡਿਆਏ ਜਾਂਦੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਇਹ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। 'ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਾਬ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਘਾੜੇ ਹੋ। ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਭਾੜੇ ਦਾ ਟੱਟੂ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼' (ਸਫ਼ਾ 139) ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਥਾ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਕੋਡ ਬਿਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਜਦੋਂ ਘੱਟੇ ਰੁਲ ਗਈ, ਇਸ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਸਨ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਾਤ 'ਚ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ: 'ਉਹੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ, ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਦਾਬੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅੱਜ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਭੇਦਭਾਵ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਸ਼ਾਇਦ ਵੱਧ ਭੈੜੇ ਰੂਪ 'ਚ।' (ਅੰਬੇਡਕਰ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਸਪੀਚਸ, ਜਿਲਦ 14, ਬੰਬਈ 1995, ਸਫ਼ੇ 1318-1322) ਇੱਥੇ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ 'ਚ ਅਪਨਾਉਣ ਤੇ ਅਮਲ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰਬ-ਧਰਮੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।

'ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਜੇ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਾਕਈ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹਰ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਇਸਨੂੰ ਤਰਜ਼ੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਈ।' (ਸਫ਼ਾ 146)

ਅਖ਼ੀਰ 'ਚ ਕਿਤਾਬ ਅੰਦਰ ਜਮਹੂਰੀਅਤ, ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ, ਜੋ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਹਰੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਹਿਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹੀ ਪਹੁੰਚ ਸਿਆਸੀ ਆਲੋਚਨਾ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਉਹ ਆਕਸਫੋਰਡ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਪਾਲਿਟਿਕਸ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਹਾਲ 'ਚ ਛਪੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਮੋਹਰੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜਾਬਰ ਨੀਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਲਗਭਗ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕੌਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਸ ਲਈ ਨਸ਼ਾ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ.. ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਬਣਾਏ ਬੀਤੇ ਦੇ ਮੋਹ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਇਸ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈਏ'।

'ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹਰ ਜਾਗਰੂਕ ਬੰਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ

ਜਸਦੀਪ 'ਤੁੱਕੜ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ' ਤੋਂ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲੇਖਕ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਓਹਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਜੰਮਿਆ ਜਸਦੀਪ ਬੇਹੱਦ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਮਲਟੀ-ਟੇਲੈਂਟਡ ਬੱਚਾ ਹੈ।ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ,ਬਲੌਗਰ,ਸਕਰਿਪਟ ਰਾਈਟਰ,ਫਿਲਮਸਾਜ਼,ਸਵਮਿੰਗ,ਸਾਈਕਲਿੰਗ,ਉਰਦੂ ਗਿਆਨ।ਮੈਂ ਵੀ ਓਹਦੇ ਵਾਂਗ ਮਲਟੀ-ਪਲਾਈ ਹੋਣ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ,ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂ 'ਅੱਗਾ ਦੌੜ,ਪਿੱਛਾ ਚੌੜ' ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਓਹਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ,ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।ਉਸਦਾ ਇਹ ਲੇਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਸਾਲੇ 'ਦ ਰੈਸ਼ਨਲ' 'ਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।---ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਕਰਫਿਊ 

Baba ji ikk purhi baksh deo

Main karma vich rurhi baksh deo
Munda nahin taan kurhi baksh deo
Too ne taa man kare bathere berhi beh gaee ve
Marr gae echa ukiaaN bhardi godtaaN sakhni reh gaee ve

Baba ji give me some miracle pill
I have been drowned by ill fate
If not boy please bless me with a girl
I have tried all the remedies but in vain
I have consulted so many Babas, but my lap is devoid of a child

These above mentioned lines come from a Punjabi duet by Amar Singh Chamkila and represent the everyday reality in rural Punjab where villagers, in the absence of basic medical facilities, seek consultation from a local Baba/Tantrik/Pir (who apparently also claims to possess supernatural powers). The Baba organizes a meeting day, called chaunki. He listens to the sorrows and problems of his devotees/clients, charges them a nominal fee, or some time a bigger seva [gift]. Baba's solutions are holy water or a packet of ash, or some mantra. The remedy works at times, as many ailments are psychological problems. But most of the time, the devotee gets duped of their money, sometimes emotionally and even physically abused. So, they end up developing more problems rather then getting healed.

Tarksheel (Rationalist) Society Punjab is, an organization that spreads awareness in rural masses about false promises of these Babas, self-proclaimed God-men. It aspires to propagate rational and scientific views among the people of Punjab. The Society was founded in 1984; its formation was associated with the Punjabi translation of the book 'Begone God-men' by Dr. Abraham T Kovoor. Dr. Kovoor was a free thinker, rationalist and psychiatrist from Kerala, South India. He worked in Sri Lanka and South India, but his experiences with the rationalist movement there, were equally relevant in North Indian society. Dr. Kovoor had announced a challenge that he would pay Rs0.1 million to any person who demonstrated supernatural or miraculous powers. So Tarksheel Society Punjab, taking inspiration from this, shouldered the same challenge, to challenge the growing influence of these ‘God-men’ in the region.

After its foundation, the Tarksheel Society started many activities to reach out to the people and first of all formed the trick-teams. These teams performed lecture-cum-magic tricks in schools and village community centers. Tarksheel volunteers give lectures about the importance of having rational and scientific attitude in life; then they perform magical tricks that the Babas claimed to be supernatural powers. As this involved magical tricks, it attracted a huge positive response especially among the children and the youth. These programs have provoked discussions and people ask questions about superstitions, palmistry and concept of God. Tarksheel Society also devised a structure, where rather than working from one centre, local societies were formed at the village and the city levels. These local societies share their experiences with each other, train volunteers to spread awareness, perform tricks and advise people on their problems. This helped a lot in that its reach spread far and wide very fast, all across Punjab. Not just that, taking inspiration from the Punjab experience, progressive people in the neighboring states of Haryana and Himachal Pradesh also started their own rationalist activities and formed Tarksheel societies.

Tarksheel Society Punjab also established a publishing house, where they published Punjabi translations of works by Abraham T. Kovoor, American rationalist James Randi, biologist Charles Darwin, physicist Stephen Hawkings and psychologist Sigmund Freud. Apart from these translations, they published books on evolution, atheism and applied sciences written by the local authors. Later on, they published books of all sort of literature, like novels, short stories, poetry and songs. Book prices were kept very nominal so that everybody including the poor one could access them. Tarksheel books are easily available in public and community libraries. For these reasons, Tark Bharti Parkashan is one of the most selling publishing houses in the region.

In addition to the above, Tarksheel Society Punjab also publishes two magazines. One is on its name Tarksheel (TheRational), and the other is called Vigyan Jyoti (Flame of Science). The content of Tarksheel magazine includes rationalist articles, stories and case reports, answers to the queries of readers etc. Information about the recent Tarksheel activities in the region and upcoming events are also included. Complementing this, Vigyan Jyoti publishes scientific articles in Punjabi to attract the students. Both the magazines have a wide circulation.

Psychological problems in rural households of under-developed societies are often considered to be an act of supernatural powers, such as people claim to be possessed by evil spirits. So, even if medical facilities are accessible, people look for solutions to such problems from Babas or ‘God-men’ and most of the time, these remedies do not work, rather they intensify the problem. Moreover, visiting a psychiatrist is considered a taboo even in urban/developed regions. One of the greatest achievements of Tarksheel Society has been the formation of teams of amateur psychiatrists from the same communities. Therefore, people are not skeptical in consulting them. Once such case is reported to Tarksheel members, the psychiatrist team visits the household, talks to every family member and other persons involved. Then, they try tracing the cause of the problem and take steps to devise a solution.

The socio-political scenario in the 1980s was such that there was an on-going Sikh nationality movement on one hand, and its repression by state on the other. In that context, people of the region faced immense psychological pressure resulting in many such issues, which could not be healed through normal medical procedures. So, these amateur psychiatrists, as they were very approachable, did remarkable work in handling these cases.

The song mentioned in the beginning of the article deals with the yearning of a woman (not just her, but of the whole family) for having a child (mostly a boy), which is another big reason to seek Baba's advice. Again, Baba's solution is a tricky one, having mostly a placebo effect on people. Moreover, in the extreme cases, there are also chances of the women are physically exploited at the hands of these Babas. Tarksheel Society advises people about how medical science can help them fulfill their wish of having a child.

Tarksheel Society has also made efforts to educate people about human biology including how the father and not the mother is responsible for the gender of a newborn child. In a context where the popular myths stay, this education by Tarksheel Society challenges the common practice of teasing women for not being able to produce a male heir. Efforts are made to tell people how the male and the female child are equal in the changing society. Punjab has a rich tradition of melas (festivals). These melas are organized mostly to pay homage to some religious or cultural personalities. As melas traditionally have a celebratory fervor, Tarksheel Society has also started organizing melas. Initially, Tarksheel Mela was organized on the birth anniversary of Dr. Abraham T. Kovoor. But later on, Tarksheel natak melas were organized regardless of any specific occasion. People from neighboring villages came on tractors-trailers/jeeps/buses to attend these melas, which included Tarksheel plays performed by local theatre groups, magic tricks and lectures. There were also book stalls of literature published by the Tarksheel Society.

Lately, just as a huge part of the Punjabi community has migrated to Canada, they have also taken along the same superstitions with them. Even in Canada, the Punjabis are still tend to seek advice from Babas for their problems. Moreover, as most of them have moved from the rural areas, they have to suddenly adapt to urban lifestyle. Alienation from one’s own land and many other factors make this community vulnerable to psychological ailments. It is interesting to know that there is a notable presence of Tarksheel societies in Canada too, where they are helping out the people in dealing with these issues.

Tarksheel Society does have a political dimension too. In the1970s, the Left movement was at its peak, not just in Punjab but also all over the world. The Tarksheel Society Punjab, formed in 1984, had most of the members who were communists. They had good experience and reputation of working among the people. The first generation of the members of Tarksheel Society had ideological solidarity with the progressive politico-social struggles of the region, but its next generation started to consider Tarksheel Society as a separate entity. Sometimes, Tarksheel members do consider themselves holier than others, which is plain irrational, and hence in contradiction with the basic premise of rationalism. The success of Tarksheel society is limited by the fact that they fail to look into why there is a sudden proliferation in the number of such Babas in this region. In spite of its many positive influences, the rationalist movement has faced some stagnation over the time. It has not been able to acknowledge the dominant socio-cultural heritage of Sikhism, Islam and Hinduism in the region, and this has been the primary reason for its failure to grasp the issues in their entirety. Many cultural practices and myths of the region have evolved over along period of time and many of them claim to have a scientific rationale. Tarksheel Society’s complete dismissal of this fact negates years of cultural wisdom of the society. The propagation of atheism without a sense of respect for the socio-cultural heritage does not serve the purpose.

In all, the Tarksheel movement has had a very positive impact on Punjabi society till now; it has been successful in building an alternate platform for spreading education and awareness amongst the people in the region.


Jasdeep Singh works as Software Engineer in Chandigarh. He regularly translates Punjabi poetry and maintains a blog. He can be contacted at jsbhangra@gmail.com


---
Originally published in Pakistani Magazine The Rationale

Pakistan ki Tareef

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ  ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਇਹ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਲੇਖ ਬੇਹਦ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ | ਲੇਖਕ ਹਸੀਬ ਆਸਿਫ਼  ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਬਲੀਸ ( ਸ਼ੈਤਾਨ ) ਨਾਮੀ ਬਲੋਗ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਹੈ | ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੀ ਬੋਲੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਰੋਮਨ ਹੈ | - ਜਸਦੀਪ 

Islami Jamhooriya Pakistan ki tareekh Hindustan se bohut purani hai. Balkay Islam se bhi purani hai. Jab aathveen sadi mein Muhammad Bin Qasim Islam phelane bar-e-sagheer tashreef laye tau ye jaan ker sharminda huwe ke yahan tau pehle hi Islami riyasat maujood hai.

Yahan kufr ka janam tau huwa Jalaaludin Akbar ke daur mein, jo Islam ku jhutla ker apna mazhab banane ko chal diya; shayid Allah-ho-Akbar ke lughwi maani le gya tha.

Baharhal, in kafiron ne butparasti aur mehkashi jaisay gheir munaasib kaam shuro kerdiye aur apne aap ko Hindu bulaane lage. Sharaab ki aamad se Pakistan ke Musalmanon ki woh taaqat na rahi jo tareekh ke tasalsul se honi chahiye thi. Iski vaja ye nahin thi ke Muslaman sharaab peene lag paray the, balkay ye kay unki saari quwat-e-nafs sharab ko naa peene mein waqf hojati thi, hukmarani ke liye bachta hi kya tha.

Is ke bawajood Musalmanon ne mazeed do sau saal Pakistan per raaj kiya, phir kuch dinon ke liye angrezon ki hakoomat agayi (hamari tafteesh ke mutabiq yehi koi chalees hazaar din honge).

San 1900 tak Pakistan ke Musalmanon ki haalat nasaaz hochuki thi. Is dauran aik ahem shakhsiat hamari khidmat mein hazir huwi, jis ka naam Allama Iqbal tha.

Iqbal ne humen dau qaumi nazariya diya. yeh inse pehle Syed Ahmed Khan ne bhi diya tha, magr inhon ne zyada diya. Is nazariye ke mutabiq Pakistan mein dau farak qaumein maujood thin, aik hukmarani ke laiq Musalman qaum, aur aik ghulami ke laiq Hindu qaum. In dono ka apas mein samjhota mumkin nahin tha.

Syed Ahmed Khan ne bhi Musalmanon ke liye anthak mehnat ki, magr beech mein angrez ke samnay sir jhuka ker Sir ka khitaab lay liya. Angrezi taleem ki wah wah kerne lage.

Bhala angrezi seekhne se kisi ko kya faida tha? Har zaroori cheez tau Urdu mein thi. Ghalib ki shairi Urdu mein thi. Mirat-ul-Uroos Urdu mein thi. Quran-e-Majeed ka tarjuma Urdu mein tha.

Angrezi mein kya tha? Urdu lughat bhi angrezi se bari thi. Purani bhi. Sahaba-e-Karam Urdu bolte the. Nabi-e-Kareem khud bhi. Aap ne aksar hadith suni hogi, “deen mein koi jabbar nahin”. Ye urdu nahin tau kya hai?

Baharhal, Iqbal se mutaasir hoker aik Gujarati barrister ne angrezon se chutkara hasil kerne ki tehreek shuro kerdi. Is tehreek ka qaum ne josh aur valvalay ke sath istiqbal kiya.

Is barrister ka naam Mohammad Ali Jinnah, urf Quaid-e-Azam, tha. Inhon ne Pakistan se aam taleem hasil kerne ke baad Bartanya se aala taleem hasil ki aur barrister ban gaye.

Quaid-e-Azam ko bhi Sir ka khitaab pesh kiya gya tha, balkay Malika Bartanya tau kehnay lagi, ke ab se aap hamaray mulk mein rahenge, balkay hamaray mehal mein rahaingay aur ham kahin keraye per gher lay lenge. Magr Quaid ki saansein tau Pakistan se wabasta theen, woh apnay mulk ko kaisay nazar andaaz kersekte the?

1934 mein Quaid wapis aye tau Pakistan ka syasi mahol badal chuka tha. Log mayoosi mein mubtala the. Udhr doosri jangay azeem shuro hone wali thi aur Gandhi Jee ne apni fahosh nang dharang mohim chala rakhi thi. Kabhi idhr kapray utaare beth jaate the, kabhi udhr.

Sath aik Nehru naami Hindu Iqbal ke dau qaumi nazariye ka ghalat matlab nikaal betha tha. Log kehte hein ke Nehru bachpan se hi alehdgi pasand tha. Gher mein alehda rehta tha, khana alehda bartan mein khata tha aur apnay khilonay bhi baqi bachon se alehda rakhta tha.

Nehru ka Quaid-e-Azam ke sath waisay bhi muqaabla tha. Parhai likhai mein, syasat mein, mohallay ki larkian taarne mein; zahir hai jeet humesha Quaid ki hoti thi. Law ke parchon mein bhi unke Nehru se ziada number the, marnay mein bhi pehal unhon ne hi kee.

Azaadi kareeb thi, Musalmanon ka khwaab sacha hone wala tha, phir Nehru ne apna patta khela. Kehne laga ke Hinduon ko alag mulk chahiye. Ye sila diya unhon ne us qaum ka, jis ne unhe janam diya, paal pos ker bara kiya; hamari billi hamay hi bhao?

Nehru ki saazish ke bais jab 14 August 1947 ko angrez yahan se lot ker gaye tau Pakistan ke do hissay ker gaye.

Alehdgi ke forun baad Hindustan ne Kashmir per qabze ka elaan kerdiya. Dono mulkon ke patwari feetay lay ker pohunch gaye. Hamsaye mumaalik fitrat se majboor tamasha dekhne pohunch gya. Khoob tu tu mein mein huwi. Golian chaleen. Bohut sare insaan zakhmi huwe. Kuch fauji bhi.

Phir Hinduon ne aik aur bari sazish ye ki, ke Pakistan se jatay huwe hamaare dau teen darya bhi sath le gaye. Ye poochna bhi gavara nahin kiya ke bhai, chahiyen tau nahin? Kapray waghera dho liye? Bhenson ne naha liya?

Ye muamlaat abhi tak nahin suljhe, is liye in per mazeed baat kerna bekaar hai. Tareekh sirf woh hoti hai jo sulajh chuki ho, ya kamazkam daffan hochuki ho. Jis tarha ke Quad-e-Azam azaadi ke doosre saal mein hogaye.

Woh us saal waisay hi kuch aleel the, aur kyunke qaum ki bharpoor duaaen unke sath theen, isliye jald hi vafaat pagaye.

Jinnah ki vafaat ke baad bohut saray logon ne Quaid banne ki koshish ki. In men pehle Liaqat Ali Khan the. Kyunke Khan Sahab aleel nahin horahay the (aur unko teen saal ka mauqa diya gya tha is asaan mashq ke liye) lehaza unko 1951 mein khud hi maarna para.

Phir aye Khwaja Nazimuddin. Ab naam ka nazim ho aur ohde ka vazeer, ye baat kisko lubhaati hai. Is liye chand hi arsay mein Governor-General Ghulam Mohammaded ne inki chutti keraa di.

Jee han, Pakistan mein us waqt Sadar ki bajaye ‘Governor-General’ hota tha. Anay wale saalon mein ikhtisaar ki munaasibat se ye sirf General reh gya. Governor ghaib hogya.

General ka ohda Pakistan ka sab se bara syasi ohda hai. Uske baad Colonel, Major waghera aate hein. Akhir mein vazeer musheer ati hein.

Pakistan ki azaadi ke kai saalon tak koi hamay ayin na de paya. Phir jab Iskander Mirza ne ayin nafiz kiya tau us mein Gernailon ko apna muqaam pasand nahin aya. Ayin aur Iskander Mirza ko aik sath utha ker pheink diya gya.

Field Marshal Ayub Khan ne hakoomat sambhaal lee. Larkhara rahi thi, kisi ne tau sambhaalni thi. Is faislay ka qaum ne josh aur valvalay ke sath istiqbaal kiya.

Ayub Khan jamhooriat ko bayhaal kerne, hamara matlab hai, bahaal kerne aya tha. Asal mein jamhooriat qaum ki shirkat se nahin mazboot hoti, imaarton aur deewaron ki tarha cement se mazboot hoti he. Fauji Cement se. Jee han, aap bhi apni jamhooriat ke liye Fauji Cement ka aj hi intikhab keren.

Is mauqay per sha’ir na kya khoob kaha hai, “Fauji Cement: paidaar, lazatdaar, alamdaar.”

Ayub Khan ne apnay daur mein kuch makholya election keraye taaqay log achi tarha vote daalna seekh len, aur jab asal electionon ki baari aye tau koi ghalati na ho. Magr jab 1970 ke election huwe tau logon ne phir ghalati kerdi, aik fitnay ko vote daal diye, is per agay tafseel mein baat hogi.

Waisay Ayub Khan ka daur taraqqi ka daur bhi tha. Unhon ne daava kiya tha ke woh pakistan ko Manzil-e-Maqsood tak pohnchayenge. Maqsood kaun tha aur kis manzil mein rehta tha, ye ham nahin jaante, magr is elaan ka qaum ne josh aur valvalay ke sath istiqbal kiya.

1965 mein Hindustan ne hamari malkiyat mein dubara taang arayi. Jang ka bhi elaan kerdiya. Lekin bayimaan hone ka poora saboot diya, hamein Kashmir ka keh ker khud Lahore pohnch gaye. Hamari fauj vaadion mein thand se bayhaal hogayi, aur yeh idhr Shalimar Bagh ke seirein kerte rahe.

Is daghaybaazi ke khilaf Ayub Khan ne Aqwam-e-Mutahhida ko shikayat lagayi. Woh khafa huwe aur Hindustan ko aik konay mein haath ooper kerke kharay hone ki saza mili, jaise ke milni chahiye thi. Is faislay ka bhi qaum ne josh aur valvalay ke sath istiqbal kiya.

Magr Hindu woh, jo baaz na aye. 1971 mein jab ham sab ko ilm huwa ke Bangaali bhi darasal Pakistan ka hissa hein, tau Hindu udhr bhi hamla aavar hogaye.

Ab ap khud batayen, itni door ja ker jang larna kis ko bhaata hai? Ham ne chand hazaar fauji bhej diye, itna keh ker, ke agr dil kere tau larr lena, waisay majboori koi nahin hai.

Magr Hinduon ko khaloos kaun sikhaye; unhon ne na sirf hamare faujion ke sath badtameezi ki balkay unhein kai saal tak wapis bhi nahin anay diya. Bangaal bhi hamare se juda kerdiya aur tashaddud ke sachay ilzamaat bhi lagaye. Akhir sacha ilzaam jhoote ilzaam se ziada khatarnak hota hai, kyunke woh saabit bhi hosakta hai.

Iske baad dunya mein hamari kaafi badnaami huwi. Log yahan ana pasand nahin kerte the. Balkay hamaray hamsaye mumaalik bhi kisi doosre bar-e-azam mein jaga talash kerne lage, ke in ke paas tau rehna hi fazool hai.

Aise mauke per hamein aik mustaqil mizaaaj aur daanishvar leader ki zaroorat thi, magr hamare naseeb mein Zulfikar Ali Bhutto tha. Jee han, wohi fitna jiska kuch deir pehle zikar huwa tha.

Bhutto aik choti soch ka chota admi tha. Uske khyal mein Musalmanon ki taqdeer roti, kapray aur makaan tak mehdood thi. Uske Pakistan mein mahlon aur takhton aur shehanshahi ki jaga nahin thi, hamari apni tareekh se marhoom kerdena chahta tha hamein.

Bhutto se pehle ham Roos se istimaal shuda hathyar mangaate hote the. Bhutto ne Roos se istimaal shuda nazariya bhi manga liya. Lekin istimaal shuda cheezein kam hi chalti hein, na kabhi woh hathyar chalay, naa nazariya.

Tamaam sanat zabt kerke sarkari khatay mein daal dee gayi. Sarmayakaari ki khoob aatma roli gayi, usko majaazi taur per dafna ker uski majaazi qabr per majaazi mujre kiye gaye.

Logon se unki zameenein cheen lee gayin, woh zameenein bhi jo unhon ne kisi aur ke naam likhwai huwi theen. Yeh zulmat nahin tau kya hai?

Ye Pakistan ki tareekh ka sab se tashvish naaq marhala tha. Aise mein qaumi salaamti ke liye agay barhay Hazrat General Zia-ul-Haq (Rehmatullah Aleh).

Unho ne Bhutto se hakoomat cheen li aur us per qaatil aur mulk dushman hone ke ilzamat laga diye.

Zia-ul-Haq ne qanoon ka ehtraam kerte huwe Bhutto ko adalat ka waqt zaya nahin kerne diya. Bus ilzaam ki bina per hi faisla le liya aur Bhutto ko phansi dilwa di. Is harkat ka qaum ne josh aur valvalay ke sath istiqbal kiya.

Hazrat Zia-ul-Haq Pakistanion ke liye aik namoona the, hamara matlab hai, misaali namoona. Unhon ne yahan shariat ka taaruf keraya. Hadd ke qawaneen lagaye. Nashabandi kerayi. Is iqdaam ka qaum ne hosh aur valvalay ke sath istiqbal kiya.

Un ke daur mein hamari fauj-al-azeem ne Roos per jangi fatah hasil ki. Roos Afghanistan mein jang larnay aya tha, usnay socha hoga ke yahan Afghanion se larayi hogi. Yeh uski khehmkhayali thi.

Is mauqe per shair ne khoob kaha he, “Tera joota hai Japani, ye bandooq Inglistaani, sir pe laal topi Roosi phir bhi jeet gaye Pakistani.”

Akhir afsos ke Islam ke is mujahid ke khilaf baahri taqatein saazish ker rehin theen. 1987 mein Yahood-o-Nasara ne inke jahaz mein se engine nikaal ker paani ka nalka laga diya. Is liyay parwaz ke duraan asmaan se gir para, aur toot ke choor hogya. Zia-ul-Haq bhi toot ke choor hogaye, aur Pakistan tootay bagheir choor hogya, kyunke hakoomat mein wapis agya Bhutto khandan.

Jaisa baap, waisi beti. Ikhtiyar mein aate hi Benazir ne is mulk ko woh loota, woh khaya, ke jo log Zia-ul-Haq ke daur mein bunglon mein rehaish pazeer thay, ab sarkon per rulnay lage.

Jald hi Benazir ko hakoomat se dhakel diya gya aur uski jaga bitha diya gya Mian Mohammad Nawaz Sharif ko. Lekin Mian Sahab zyada deir nahin beth sake, unhon ne agay kahin jaana tha shayid, aur kuch arsay baad Benazir wapis agayi. Benazir ka doosra daur-e-hakoomat mulk ke liye aur bura sabit huwa. Per ye abhi sabit ho hi raha tha ke unki hakoomat ko phir se khatam kerdiya gya. Aik martaba dobara Nawaz Sharif ko le aya gya. Is kutkhaanay ka qaum ne josh aur valvalay ke sath istiqbal kiya.

Han, Nawaz Sharif ne is dauran aik acha kaam zaroor kiya. Woh hamein atomi hathyaar de gya. Iske hote huwe hamein koi kuch nahin keh sakta tha. Iske balbotay per ham Dilli se le ker Dilli ka ird gird kuch bastion tak, kahin bhi hamlaa kersekte the. Agr aapko bhi log baatein banate hein, tang kerte hein; gher per, kaam per; tau atomi hathyaar bana lijiye. Khud hi baaz ajayenge.

Magr ye baat Amreeca ko pasand nahin ayi aur Nawaz Sharif unke sath woh taluqqaat na rakh paya jo ke aik Islami riyasat ke hone chahiyen (maslan Saudia weghera). Ooper se Mian Sahab ne Kargil operation ki bhi mukhalifat ki, halanke hamare se qasm uthwa lein jo Mian Sahab ko pata ho Kargil hay kahan.

Is buzdili ka saamna kerne aur Pakistan ko raah-e-raast per laane ka bojh ab aik aur General, Pervez Musharraf ke galay para. Aur woh is azmaish per poora utre. Unho ne aate sath qaum ka dil aur khazana loot liya.

Pervez Musharraf ka daur bhi taraqqi ka daur tha. Mulk mein bahir se bohut saara paisa aya, khaaskar Amreeka se.

Amreeka ko kisi Osama naami aadmi ki talash thi. Hum ne forun unhay dawat dee ke Pakistan aker dhoond len, yahan har doosre admi ka naam Osama hai. Musharraf Sahab ka apna naam Osama parte parte reh gya tha.

Musharraf Sahab ka daur insaaf ka daur tha. Koi nahin kehta tha ke insaaf nahin mil raha, blakay kehte the, ke itna insaaf mil raha hai ke samajh nahin ati is ke sath keren kya.

Magr unke khilaf bhi saazishi karwai shuro thi. Aik bhenge judge ne shor daal diya ke inhon ne qaum ke sath zyadti ki hai. Qaum bhi inki baaton mein aker samajhne lagi ke uske sath zyadti huwi hai.

Laug Musharraf ko kehne lagay ke verdi utaar do. Ab bhala ye kaisi nazayba darkhwaast hai. Waisy bhi verdi tau woh roz utaarte the, akhir verdi mein sotay tau nahin the.

Magr log mutmayin nahin huwe, verdi utaarni pari. Taakat chorni pari. Aam intikhabaat ka elaan kerna para.

Benazir Bhutto sahiba mulk wapis ayin lekin sehat theek na hone ke bais woh apne ooper jaan leva hamla nahin bardasht ker payin. Syasat mein jaan leva hamlay tau hote rehte hein, Musharraf sahab ne khud bohut jheelay, abhi tak zinda hein, yehi unki leadri ka saboot hai.

Phir bhi in intikhibaat mein jeet People’s Party ki hi huwi. Benazir ki bevaa, Asif Ali Zardari ko Sadar muntakhib kerdiya gya. Is se Party mein badla kuch nahin, farak itna para ke Benazir sirf baap ki tasveer laga ker taqreeb kerti thi, Zardari ko dau tasveerein lagani parti hein.

Ab Pakistan ke halaat phir bigarte ja rahay hein. Bijli nahin hai, gas nahin hai, aman-o-imaan nahin hai, iqitidar mein lootere bethe huwe hein, fauj phir se muntazir he ke kab awam pukaare aur kab woh aker muashre ki islaah keren.

Achay khaasay lagay huwe Martial Law ke darmyan jab jamhooriat nafiz hojati hai tau tamam nizam ulta seedha hojata hai. Pichli Islaah ka koi faida nahin rehta. Naye Siray se islaah kerni parti hai.

Abhi kuch hi roz pehle hi Sadar Zardari dil ke dauray per mulk se bahir gaye the. Peeche se sabiq-cricketer Imran Khan jalsay pe jalsa ker reha hai. Log kehte hein Imran Khan fauj ke sath mil ker hakoomat ko hatana chahta hai. Logon ke mooh mein ghee shakkar.

Sha’ir ne bhi Imran Khan ke baare mein kya khoob kaha hai, “Jab bhi koi verdi dekhun mera dil deewana bole, ole, ole, ole.” Umeed rakhen, jaisa log kehte hein waisa hi ho.

Aur is ke sath hamaray mazmoom ka waqt khatam huwa chahta hai. Hamein yaqeen hai is baat ka qaum josh aur valvalay ke sath istiqbal keraygi.

(Haseeb Asif is a student of literature in Lahore. He tweets as @haseebasif and blogs at Iblees. )

Courtesy Kafila